คืนป่าให้ชีวิต ความสัมพันธ์ที่ไม่อาจตัดขาดของมนุษย์กับธรรมชาติ - National Geographic Thailand

คืนป่าให้ชีวิต ความสัมพันธ์ที่ไม่อาจตัดขาดของมนุษย์กับธรรมชาติ

เมื่อ 2559 ที่อาคารตลาดหลักทรัพย์แห่งประเทศไทยใจกลางกรุงเทพมหานคร หลังฟัง ดร. สรณรัชฎ์ กาญจนะวณิชย์ ประธานมูลนิธิโลกสีเขียวนำเสนอชุดสไลด์เปิดงานประชุม “Rewilding Bangkok ฟื้นชีวิตป่าเมืองกรุง” เราเพิ่งเข้าใจถึงความเป็นมาของกรุงเทพมหานครย้อนกลับไปไม่ใช่แค่กว่า 200 ปีก่อน แต่เป็นเมื่อ 20,000 ปีที่แล้ว

จะว่าไปก็ไม่ไกลเกินไป แต่ทำไมเราถึงไม่เคยสนใจมาก่อน  แผ่นดิน ทะเล แม่น้ำ และระดับน้ำเค็มน้ำจืดเปลี่ยนแปลงไปมาตามกาลเวลา ภาคกลางตอนล่างของไทยเคยถูกน้ำทะเลท่วมหลังสมัยน้ำแข็งถึงสุพรรณบุรี (เลยไม่แปลกที่กฤชจะคิดว่ากรุงเทพฯ มีดินเค็มที่ต้นขลู่ขึ้นได้) แถมไม่เคยคิดจินตนาการเลยด้วยว่า การเชื่อมต่อกันของแผ่นดินจากอินโดจีนยันบอร์เนียว จากแม่น้ำสยามโบราณถึงแม่น้ำโขง จะทำให้ไทยในปัจจุบันเป็นถิ่นอาศัยของปลาน้ำจืดหลากหลายเป็นอันดับ 9 ของโลก เฉพาะในแม่น้ำเจ้าพระยาปัจจุบันก็มีพันธุ์ปลามากถึง 280 ชนิด

เรื่องที่ฟังแล้วตื่นเต้นที่สุดคือ ภายในเวลาไม่เกินสองศตวรรษจนมาถึง 50 ปีที่ผ่านมา กรุงเทพมหานครหรือบางกอกเคยมีสัตว์ป่าชุกชุม  สังฆราชปาเลอกัวบันทึกไว้ในสมัยรัชกาลที่ 3 ว่า ชาวบ้านญวนสามเสนแขวนเนื้อจระเข้ขายราคาถูกกว่าเนื้อหมู  ช้างป่าถูกคล้องแถวบางซื่อ กวางทุ่งย่านมหานาคออกมากินหญ้าและถูกชาวบ้านตีด้วยไม้และใช้ปืนยิง กระเรียนขนาดใหญ่ยังมีให้เห็น จระเข้น้ำเค็มแถวบางนาเคยคาบคนไป  และมีบันทึกว่า เมื่อสัก 120 ปีก่อน สมันหรือกวางทุ่งที่พบในไทยเพียงแห่งเดียวในโลกยังมีอยู่อย่างชุกชุม แต่ถูกล่าอย่างหนัก และพอถึง พ.ศ. 2481 สมันตัวสุดท้ายก็ถูกยิงตาย ส่วนอีแร้งเพิ่งหายไปไม่เกิน 50 ปีมานี้ เสือปลาบางขุนเทียนก็ไม่มีคนพบเห็นร่องรอยมาร่วมสิบปีแล้ว ไหนจะเหยี่ยวรุ้ง เนื้อทราย หมูป่า นกตะกราม กระเบนราหูน้ำจืด วาฬบรูด้า ลิงแสม นากใหญ่ขนเรียบ และปลากระโห้ที่กรมประมงจัดให้เป็นสัตว์น้ำประจำกรุงเทพมหานครด้วยซ้ำ

ต้นไม้ในเมือง
แสงแดดยามเย็นทอดผ่านตึกสูงทำให้สวนลุมพินี ซึ่งเป็นสวนสาธารณะแห่งแรกของประเทศไทยแลดูมีชีวิตชีวา ด้วยกระแสรักสุขภาพและธรรมชาติทำให้แต่ละวันมีผู้มาใช้บริการที่สวนสาธารณะแห่งนี้หลายพันคน

สัตว์ใกล้เมืองที่เหลืออยู่

ในยุโรปและสหราชอาณาจักรกำลังมีโครงการ “Rewilding” อย่างจริงจัง  ทั้ง Rewilding Europe และ Rewilding Britain ซึ่งเป็นการปล่อยสัตว์ที่สูญพันธุ์ไปจากพื้นที่หนึ่งกลับสู่ถิ่นอาศัยเดิม โดยเฉพาะสัตว์ผู้ล่าและสัตว์ที่มีอิทธิพลต่อสิ่งแวดล้อมนั้นๆ (keystone species) ซึ่งหากหายไปจะทำให้ระบบนิเวศเสียสมดุล เช่น ผึ้ง บีเวอร์ และเสือ เป็นต้น การเชื่อมต่อระบบนิเวศเดิมที่เคยถูกตัดขาดจากกัน (เช่น ถนนตัดผ่าน) และการปกป้องถิ่นอาศัยด้วยความตั้งใจจะให้ระบบนิเวศดำเนินต่อไปได้อย่างเสถียรและยั่งยืน และมีความหลากหลายทางชีวภาพใกล้เคียงกับก่อนที่มนุษย์จะเข้ามาบุกรุกแทรกแซง

ในบ้านเรา การปล่อยสัตว์ที่เคยหมดไปคืนถิ่นอาศัยเดิม (reintroduction) ที่โด่งดัง และมีแฟนๆ ติดตามมากที่สุดคงไม่พ้นกระเรียนพันธุ์ไทยที่เคยสูญพันธุ์ไปจากธรรมชาติเมื่อ 50 ปีก่อน โดยมีคนเห็นตัวสุดท้ายที่ชายแดนติดกัมพูชา องค์การสวนสัตว์กับหน่วยงานอื่นๆ ร่วมกันเพาะเลี้ยงกระเรียนพันธุ์ไทยมานาน 20 ปี ก่อนจะเริ่มปล่อยสู่ธรรมชาติตั้งแต่ พ.ศ. 2554 เมื่อปีที่แล้วมีข่าวนกกระเรียนพันธุ์ไทยจับคู่ ทำรังวางไข่และฟักเป็นลูกนกตัวแรกในนาข้าวที่จังหวัดบุรีรัมย์ พอมาปีนี้ พ่อแม่นกสี่คู่วางไข่เองในทุ่ง แฟนๆได้เฮหนักอีกครั้ง ตลอดหกปีที่ผ่านมามีนกกระเรียนพันธุ์ไทยถูกปล่อยไปแล้ว 70 ตัว เหลืออยู่ราว 40 ตัว ถ้ากดไลก์เพจ Sarus Crane Reintroduction Project Thailand เราจะได้เห็นความเคลื่อนไหวของกระเรียนพันธุ์ไทยที่ใช้ชีวิตอิสรเสรีเป็นตัวของตัวเอง ช่วยชาวนากินปูนา ศัตรูพืชในนาข้าวอินทรีย์ที่จังหวัดบุรีรัมย์ และชาวนาอินทรีย์ที่นั่นก็ต้อนรับขับสู้กระเรียนพันธุ์ไทยเป็นเป็นอย่างดีเพราะช่วยเหลือเกื้อกูลกัน

ขยับมาพุทธมณฑลใกล้กรุงเทพฯอีกหน่อย เมื่อไม่นานมานี้มีข่าวชาวบ้านเห็นตัวนากที่ไม่มีใครไปปล่อย แต่เริ่มกลับมาปรากฏตัวให้เห็นอีกครั้ง หลังจากหายไปนานหลายปี ตั้งแต่พื้นที่แถบนั้นถูกปรับเพื่อสร้างเป็นพุทธมณฑล นักวิชาการเชื่อว่าเป็นนากใหญ่ขนเรียบ สัตว์อีกชนิดที่เป็นตัวบ่งชี้ความสมบูรณ์ของระบบนิเวศ ก่อนหน้านี้เคยมีครอบครัวนากอาศัยอยู่ภายในโรงเรียนทวีธาภิเศก 2 ย่านบางขุนเทียน แต่เมื่อมีการปรับพื้นที่ของโรงเรียนตรงบริเวณที่นากอาศัยอยู่ ครอบครัวนากก็หายไปด้วย คุณครูที่เคยพบเจอและถ่ายวิดีโอนครอบครัวนากเอาไว้บอกว่า มีผู้พบเห็นพวกมันย้ายไปอาศัยอยู่ในป่าหลังโรงเรียน ซึ่งเสี่ยงอันตรายกว่าเพราะชาวบ้านแถบนั้นเลี้ยงปลาขายและนากก็กินปลา

ต้นไม้ในเมือง
ชายหนุ่มที่ร่างกายปกคลุมด้วยใบตองสดกำลังรอรับแสงแดดจากการ “อาบแสงตะวัน” โปรแกรมที่ แพทย์หญิง ลลิตา ธีระสิริ ประยุกต์จากตำราอายุรเวทโบราณที่ใช้แสงอาทิตย์อบอุ่นร่างกาย เพื่อให้เลือดไหลเวียนและกระตุ้นภูมิต้านทานให้ร่างกายเยียวยาตัวเองที่บัลวี ศูนย์ธรรมชาติบำบัด

เขยิบออกไปทางอ่าวไทย ปลายฝนต้นหนาว ใครๆต่างแห่มาดูวาฬบรูด้าปาร์ตี้ปลากระตักที่มีนางนวลมาร่วมวงห่างจากฝั่งไปแค่ 10 กิโลเมตร (5 ปีก่อนเราต้องบากบั่นไปถึงบางตะบูนถึงจะเห็นครีบหลังวาฬโผล่ขึ้นมานิดเดียว) นี่อาจอธิบายได้ว่า เพราะคนไทยไม่กินวาฬ ไม่ทำร้ายวาฬ และอ่าวไทยอุดมสมบูรณ์มาก มีปากแม่น้ำสำคัญที่พัดพาดินตะกอนมาเป็นอาหารให้แพลงก์ตอนจำนวนมหาศาล ซึ่งเป็นอาหารของปลาเล็ก เช่น ปลากระตัก ปลาทู และวาฬบรูด้าก็ตามเข้ากินปลาเหล่านี้อีกต่อหนึ่ง

ที่ใจกลางเมือง เหี้ยยังเริงร่าอยู่ในสวนลุมพินี และปริมณฑลอย่างบางกระเจ้าก็ยังมีหิ่งห้อย

ใจกลางย่านธุรกิจการค้าและการจราจรสำคัญที่สุดแห่งหนึ่งของกรุงเทพมหานคร เหี้ยเป็นสัตว์ป่าที่อยู่ในธรรมชาติ รักสงบ ไม่ทำร้ายคนก่อน กินกบ เขียด กุ้ง ปลา หนู คนที่มาใช้สวนลุมเป็นประจำไม่กลัวมัน แถมยังรู้ด้วยว่า ถ้าเข้าใกล้มาก  มันจะหนีไป ความที่เหี้ยสวนลุมอยู่กันสุขสบาย สวนลุมจึงเป็นจุดหมายปลายทางของนักท่องเที่ยวที่มาเมืองไทยเพื่อดูเหี้ยใช้ชีวิตอิสระ เราไปดูเหี้ยหลังจากพวกมันส่วนใหญ่ถูกจับไปปล่อยที่อื่นด้วยข้อหาใดไม่แน่ชัด แต่ก็ยังพอได้เห็นพวกมันว่ายน้ำ เดินเล่น หรือนอนเกยก่ายกันเพลินใจนับได้ 19 ตัวในหนึ่งชั่วโมง เป็นหนึ่งชั่วโมงที่เราได้มองมันอย่างพินิจพิเคราะห์พ้นไปจากหน้าตาของมัน แม้แต่รอยตีนเล็กๆ ที่ต้องก้มมองบนพื้นโคลนชายตลิ่ง  ซึ่งพอเงยหน้าขึ้นมา ก็เห็นตึกสูงกรุกระจกรอบฝั่งโรงพยาบาลจุฬาลงกรณ์ สำหรับเหี้ย ถ้าอยู่ใกล้แหล่งน้ำ มีอาหาร ไม่มีสัตว์ผู้ล่า หรือคนทำร้าย เท่านี้พวกมันก็อยู่ได้อย่างสบายแล้ว

ต้นไม้ในเมือง
นับวันที่พักอาศัยในเมืองคอนกรีตยิ่งหาพื้นดินไว้ปลูกพืชผักยากขึ้นทุกที รัชกรณ์ อดีตข้าราชการครู จึงอาศัยที่ว่างสาธารณะใต้ทางด่วนย่านพระรามสามเป็นแปลงปลูกพืชผัก การลงมือทำด้วยความตั้งใจและหาความรู้อย่างจริงจัง ทำให้เธอประสบความสำเร็จดังจะเห็นได้จากพืชผลที่งอกงาม

ต่างจากหิ่งห้อยที่เราต้องเคารพมันค่อนข้างมากเมื่อล่วงเข้าไปในถิ่น ตอนเดินตาม สุกิจ พลับจ่าง ผู้ก่อตั้งโครงการอนุรักษ์ลำพูบางกระสอบเข้าไปตามทางเดินปูนเล็กๆ มืดๆ เขาบอกว่าดีใจที่วันก่อนเกิดพายุจนไฟดับ เพราะแสงไฟรบกวนไฟกะพริบของหิ่งห้อยที่ใช้สื่อสารกัน เขาเตือนคนมาดูหิ่งห้อยเสมอว่า อย่าใช้ยาทากันยุงเพราะรบกวนหิ่งห้อยเหมือนกัน ฝนตกพรำๆ ดงหญ้าที่แต่ก่อนเคยมีหิ่งห้อยพราวแสงราวกับเมืองเนรมิต กลายเป็นทุ่งหญ้าสูงไม่มีหิ่งห้อยให้เห็นสักตัว เราต้องเดินเลยเข้าไปอีกถึงจะพอเห็นพวกมันวิบวับอยู่ในดงไม้ แม้จะยังไม่มากนักก็ตามแต่สุกิจก็บอกว่าปีนี้หิ่งห้อยมาเร็วกว่าเคย

แผนที่โลกของคนซ้อนทับไปบนโลกของสิ่งมีชีวิตอื่นๆ ซึ่งไม่ได้มีแค่สัตว์ใหญ่ที่มองเห็นได้เท่านั้น ยังมีพืชพรรณใหญ่น้อย เห็ดราและจุลินทรีย์ที่อยู่กันเป็นระบบทั่วทุกหนแห่ง เมืองที่เห็นกันแต่มนุษย์ทำให้เรามองไม่เห็นโลกของสิ่งมีชีวิตอื่นๆ ที่พยายามอยู่ให้ได้ภายใต้ระบบนิเวศของตัวเอง  ด้วยความที่มีแต่แผนที่คน บางทีเราก็นึกอิจฉานักวิทยาศาสตร์ที่มีดวงตามองเห็นแผนที่ของมด แผนที่หิ่งห้อย แผนที่นาก และอื่นๆ เมื่อมองกวาดไปตามผืนดินหรือผืนน้ำแห่งเดียวกัน

สิ่งสำคัญมองไม่เห็นด้วยตา ใครๆ ก็รู้ แต่เราก็มองไม่เห็นมันอยู่ดี

เรื่อง  นิรมล มูนจินดา

ภาพถ่าย  เอกรัตน์ ปัญญะธารา

 

อ่านเพิ่มเติม : เบอร์นี เคราส์ กับสรรพเสียงธรรมชาติที่เงียบงันลงทุกทีชุมชนแห่งนี้เปลี่ยนทะเลทรายให้เป็นผืนป่าอย่างน่าอัศจรรย์

เรื่องแนะนำ

หอยมือเสือ หอยสองฝาที่ขนาดใหญ่ที่สุด

หอยมือเสือ เป็น “สัตว์ป่าคุ้มครอง” ที่อยู่ในบัญชีสัตว์สงวนและคุ้มครองประเภท 2 ตามพระราชบัญญัติสงวนและคุ้มครองสัตว์ป่า พ.ศ. 2535 จากกรณีรายการเรียลิตีจากประเทศเกาหลี ที่นำดาราไปผจญภัยยังสถานที่ห่างไกลต่างๆ ได้เดินทางมายังประเทศไทย และได้ทำการถ่ายทำบริเวณหาดเพทาย เกาะมุก จังหวัดตรัง โดยมีฉากที่ผู้ร่วมรายการทำการดำน้ำไปจับ หอยมือเสือ 3 ตัว เพื่อนำมาเป็นอาหาร จนเกิดหลายคำถามตามมา ทางด้านกรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่งออกมาเปิดเผยว่า สถานะของหอยมือเสือในประเทศไทยเป็น “สัตว์ป่าคุ้มครอง” ที่อยู่ในบัญชีสัตว์สงวนและคุ้มครองประเภท 2 ตามพระราชบัญญัติสงวนและคุ้มครองสัตว์ป่า พ.ศ. 2535 สัตว์ป่าคุ้มครอง คือสัตว์ป่าที่มีชื่ออยู่ในบัญชีแนบท้าย “กฎกระทรวง” กำหนดให้สัตว์ป่าบางชนิดเป็นสัตว์ป่าคุ้มครอง พ.ศ. 2546 ตามพระราชบัญญัติสงวนและคุ้มครองสัตว์ป่า พ.ศ.2535 ประกอบด้วยสัตว์ป่าจำพวกสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม 201 ชนิด นก 952 ชนิด สัตว์เลื้อยคลาน 91 ชนิด สัตว์สะเทินน้ำสะเทินบก 12 ชนิด แมลง 20 ชนิด ปลา 14 ชนิด และสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังอื่น ๆ […]

คุณเป็นที่หนึ่งในใจของสุนัขที่เลี้ยงไว้หรือเปล่า มาหาคำตอบกัน

เคยสงสัยกันหรือเปล่าว่า สุนัข หรือสัตว์เลี้ยงที่เราเลี้ยงกันอยู่ทุกวันนี้เนี่ย มันรักคุณคนเดียวหรือเปล่า มันอยากมีเจ้าของใหม่หรือไม่

คืนชีพแรดขนจากยุคน้ำแข็ง

คืนชีพ แรดขน จากยุคน้ำแข็ง แรดขน ตัวนี้มีชื่อเรียกว่า ซาช่า ทีมนักวิทยาศาสตร์รัสเซียเองยังไม่ค่อยแน่ใจนักว่าเมื่อ 10,000 ปีก่อน เจ้าซากดึกดำบรรพ์นี้เป็นตัวผู้หรือตัวเมีย แต่ชื่อของมันก็ถูกเรียกติดปากไปแล้ว แตกต่างจากช้างแมมอธที่อาศัยอยู่ในยุคน้ำแข็ง ซากของแรดขนไม่ใช่เรื่องง่ายที่จะพบเจอ ช่วงเวลาการวิวัฒนาการของมันก็ยังไม่แน่ชัด รวมไปถึงวิถีชีวิตของมันตลอดจนอาหารและอายุขัย ข้อมูลพื้นฐานเหล่านี้ยังคงคลุมเครือ   คืนชีพให้ซาช่า ย้อนกลับไปเมื่อเดือนธันวาคมที่ผ่านมา ทีมนักวิทยาศาสตร์จากสาขาบรรพชีวินวิทยา, สถาบันวิทยาศาสตร์รัสเซียและสถาบันวิทยาศาสตร์รัฐซาฮา ที่ตั้งอยู่ทางตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศ ร่วมกันคืนชีพให้แก่ซาซ่า ซากชิ้นส่วนที่ยังคงเหลืออยู่ของมันเก่าจนกลายเป็นสีเทา เมื่อตอนที่ทีมนักวิทยาศาสตร์ไปค้นพบเข้า พวกเขาต้องประหลาดใจที่ในเวลาต่อมาพบว่าสีขนจริงของแรดขนสายพันธุ์นี้เป็นสีน้ำตาลบลอนด์อ่อน ผลการวิเคราะห์ฟันของมันพบว่า เจ้าสัตว์ตัวนี้ตายลงเมื่อมีอายุได้ประมาณ 7 เดือน ความที่ว่ามันยังเป็นลูกสัตว์อยู่นั้น สร้างความประหลาดใจให้แก่บรรดานักวิทยาศาสตร์ ข้อมูลจากวารสาร Siberian Times ซาช่ามีความยาวประมาณ 5 ฟุต สูง 2 ฟุตครึ่ง ซึ่งถือว่าเป็นแรดขนาดใหญ่ เนื่องจากแรดในปัจจุบันกว่าจะมีขนาดเท่านี้ได้ก็ต้องรอให้มีอายุถึง 18 เดือน (ไม่ใช่แค่น้ำแข็งเท่านั้นที่รักษาร่างของสิ่งมีชีวิตไว้ได้ อำพันเองก็เช่นกัน) Olga Potapova เป็นนักวิทยาศาสตร์จากเขตสำรวจซากดึกดำบรรพ์ Mammoth Site of Hot Springs […]

คลิปนี้ดีต่อใจและจะทำให้คุณยิ้มได้

เพราะเหตุใดการเพาะเลี้ยงและขยายพันธุ์แพนด้าจึงยุ่งยากและเต็มไปด้วยความท้าทาย ลองไปฟังจากปากของผู้ชายเจ้าของฉายา “ป๊ะป๋า” แพนด้ากันดีกว่า “ลูกแพนด้าจะทำให้คุณนึกถึงลูกๆของตัวเอง  และทำให้คุณหลงรักพวกมันครับ” เขาผู้นี้คือ “ป๊ะป๋าแพนด้า” (Papa Panda) หรือตำแหน่งอย่างเป็นทางการคือ ผู้อำนวยการศูนย์อนุรักษ์และวิจัยแพนด้ายักษ์ของจีน (China Conservation and Research Center for the Giant Panda) ที่นี่คือศูนย์เพียงแห่งเดียวในโลกที่ไม่เพียงประสบความสำเร็จในการเพาะขยายพันธุ์แพนด้า แต่ยังรวมถึงการปล่อยพวกมันกลับคืนสู่ธรรมชาติด้วย “การเพาะขยายพันธุ์แพนด้ามีปัญหาหลักๆ 3 ประการ ประการแรก การจะให้แพนด้าจับคู่ผสมพันธุ์เป็นเรื่องยาก ประการที่สอง การจะให้แพนด้าตั้งท้องก็เป็นเรื่องยาก และประการที่สาม การจะเลี้ยงลูกแพนด้าให้รอดก็เป็นเรื่องยากเช่นกัน แต่ด้วยการวิจัยอย่างต่อเนื่องยาวนาน 20 ปีของเราทำให้เราสามารถแก้ปัญหาทั้งสามประการนี้ได้” ลูกแพนด้าเมื่อแรกเกิดจะตาบอดและไม่สามารถถ่ายอุจจาระได้ด้วยตัวเองโดยปราศจากความช่วยเหลือ ก่อนหน้าที่เราจะทราบเรื่องนี้ ลูกแพนด้าจำนวนไม่น้อยที่อยู่ในความดูแลของมนุษย์ตายลงจากอาการท้องผูก ปัจจุบัน อัตราการรอดชีวิตของลูกแพนด้าเพิ่มขึ้นถึงร้อยละ 90 ผู้ดูแลแพนด้าต้องเลียนแบบการเลียของแม่แพนด้าเพื่อช่วยเหลือลูกแพนด้าให้ขับถ่ายอย่างสม่ำเสมอ ลูกแพนด้าในความดูแลของมนุษย์ไม่สามารถส่งหรือปล่อยคืนสู่ธรรมชาติได้ทันที ด้วยเหตุนี้ เราจึงจำเป็นต้องฝึกสอนพวกมัน กุญแจสู่ความสำเร็จในการปล่อยแพนด้ากลับคืนสู่ธรรมชาติคือการลดหรือขจัดการพึ่งพามนุษย์ของพวกมัน ที่ศูนย์วิจัยบางแห่ง ลูกและแม่แพนด้าอาศัยอยู่ในสภาพแวดล้อมกึ่งธรรมชาติ นี่เป็นเหตุผลที่ทำให้ผมเกิดความคิดให้เราแต่งตัวด้วยชุดหมีแพนด้า ด้วยวิธีนี้ ลูกแพนด้าจะคุ้นเคยแต่กับ “แพนด้า” ตัวสีขาวดำเหมือนพวกมันเท่านั้น เพื่อช่วยกลบหรือลบกลิ่นมนุษย์  นักวิจัยต้องสเปรย์ฉี่และอุจจาระแพนด้าลงบนชุด […]