“ความฝันของคุณมีกลิ่นแบบไหน” คำถามชวนคิดจาก เคลาดี คาเรราส (Claudi Carreras) วิทยากรหลักบนเวที National Geographic Society Symposium: Impact Storytelling From the Amazon to the Mekong ที่งาน Sustainability Expo 2026 (SX2026)
เคลาดีนำทีมนักสำรวจเนชั่นแนลจีโอกราฟฟิกบอกเล่าเรื่องราวและประสบการณ์จากลุ่มน้ำแอมะซอน ผ่านภาพถ่าย วิดีโอ และเสียงดนตรี และชวนคิดถึงประสาทสัมผัสที่รับรู้ด้วยกลิ่น ว่าอะไรที่เตือนใจถึงวัยเยาว์ ถึงความฝัน ธรรมชาติ และชีวิต
มองดูโลกจากชั้นบรรยากาศ และย่างเท้าในพื้นที่ลุ่มน้ำแอมะซอน ที่เป็นแหล่งน้ำสำคัญของโลก เป็นที่อยู่อาศัยของพืช 40,000 สายพันธุ์และปลาน้ำจืดอีกราว 3,000 ชนิด และยังมีการค้นพบสิ่งมีชีวิตเพิ่มเติมทุก ๆ ปี
“เพลงและการบันทึกเสียงเป็นหนึ่งในองค์ประกอบที่สำคัญที่สุดของการเล่าเรื่อง เรากำลังทำ Sound Lab และชวนคนในชุมชนมาเล่นเครื่องดนตรีพื้นเมือง เป็นสื่อในเชื่อมโยงโลกที่ต่างกัน”
เพราะดนตรีและสื่อเสียงไม่ต้องการคำพูดเพื่อสร้างความเข้าใจ ดนตรีสามารถเชื่อมโยงเรื่องราว ชีวิต และความเป็นจริงเข้าด้วยกัน การแสดงบนเวทีสร้างประสบการณ์เสียงโดย เดอร์ซิโอ มูฮา โกเมต จากโมแซมบิก พร้อมด้วย แลบดี ออมเมส จากเคนยา และนท พนายางกูร จากไทย จึงเข้ากันได้อย่างกลมกล่อมและรื่นหู พาผู้ชมเดินทางข้ามโลกไปสัมผัสเสียงของธรรมชาติจากแอมะซอน
และปีนี้ เคลาดีและทีมเดินทางข้ามทวีปมาเริ่มลงพื้นที่เก็บข้อมูลและพูดคุยกับชุมชนในลุ่มน้ำโขง ภายใต้โครงการ Water of Life ที่ได้รับการสนับสนุนจากไทยเบฟ เพื่อสร้างนักเล่าเรื่องในอาเซียนและบอกเล่าเรื่องราวที่เกี่ยวเนื่องกับแม่น้ำโขง ที่จะไม่ใช่ภาพและเสียงเท่านั้น แต่จะมีการเก็บตัวอย่าง “กลิ่น” ที่จะช่วยเติมเต็มประสบการณ์เฉพาะถิ่นอีกด้วย
พื้นที่ลุ่มน้ำโขงเกือบ 800,000 ตารางกิโลเมตร ขนาบแม่น้ำความยาวมากกว่า 4,900 กิโลเมตร ไหลผ่าน 6 ประเทศที่มีประชากรพึ่งพา 70 ล้านคน 329 ชาติพันธุ์ กว่า 410 ภาษา เป็นพื้นที่สงวนที่มีความหลากหลายทางชีวภาพใหญ่เป็นอันดับสามของโลก เพียงแค่ปลาก็มีมากกว่า 1,100 สายพันธุ์
“เรากำลังสร้างทีมใหม่ เรากำลังสร้างกระบวนการฟัง ตอนนี้ เราได้ยินผู้คนจากชุมชน เรากำลังเรียนรู้เรื่องราวของพวกเขา” เคลาดีเล่าด้วยความกระตือรือร้น
เคลาดีชูเมล็ดต้นยางนาในมือ พร้อมภาพต้นยางนาสูงชะลูดบนฉากหลัง “ถ้าผมลงเมล็ดนี้ตอนนี้ ในอีก 100 ปี เราน่าจะมีต้นไม้ใหญ่เหมือนในภาพ ผมอยากชวนทุกคนพร้อมเมล็ดพันธุ์ในมือของคุณ และคิดร่วมกันว่าเราจะสร้างอนาคตอย่างไร เราจะเปลี่ยนโลกอย่างไร เราจะร่วมกันสร้างสรรค์เรื่องราวที่จะหล่อหลอมโลกของเราในอนาคตอันใกล้ได้อย่างไร เพราะผมเชื่อว่าการเล่าเรื่องมีพลังที่จะเปลี่ยนแปลงโลก”
นทเล่าถึงประสบการณ์จากแอมะซอนว่าเริ่มจากการฟังทุกอย่างรอบตัวก่อนที่จะเริ่มทำอะไรทั้งสิ้น เพื่อที่จะได้เรียนรู้จากชุมชนท้องถิ่น “เพราะพวกเขาอยู่แนวหน้า ได้เห็นทุกอย่างที่เกิดขึ้นด้วยตาตัวเอง มีภูมิปัญญามากมายเพราะอยู่ร่วมกับธรรมชาติมายาวนาน พวกเขามีอะไรสอนคนเมืองอย่างเราให้อยู่กับธรรมชาติได้อย่างสอดคล้องกลมกลืน”
นทคือหนึ่งในนักสำรวจที่ได้รับเลือกรับทุนสนับสนุนผ่านโครงการ Water of Life จากความร่วมมือของไทยเบฟและสมาคมเนชั่นแนลจีโอกราฟฟิกที่จะเล่าเรื่องราวจากลุ่มแม่น้ำโขง งานของนทเกี่ยวข้องกับการบันทึกเสียงโลมาอิรวดี สัตว์ใกล้สูญพันธุ์ขั้นวิกฤตในพื้นที่รอยต่อระหว่างประเทศไทย ลาว และกัมพูชา ในโครงการ The Last River Echoes
ภูมิสถาปนิกจากเวียดนาม ตามิ บันห์ เป็นอีกหนึ่งในกลุ่มนักเล่าเรื่อง 7 คนแรกที่ได้รับคัดเลือกเข้าร่วมโครงการระดับภูมิภาคนี้ งานของตามิชื่อ What the Water Remembers จะถ่ายทอดเรื่องราวการสูญหายของภูมิปัญญาและวิถีชีวิตของชุมชนพื้นถิ่นชาวเขมรตามแนวชายฝั่งในเขตสามเหลี่ยมปากแม่น้ำโขงในเวียดนามด้วยภาพวาด แผนที่ ภาพยนตร์ และภาพถ่าย บันทึกวิธีที่ชุมชนอยู่ร่วมกับสภาพแวดล้อม โดยทำงานร่วมกับพระสงฆ์ ผู้อยู่อาศัย และนักวิจัย ก่อนนำความรู้กลับมาแบ่งปันเพื่อร่วมคิดถึงอนาคต
“พื้นที่แห่งนี้มีสภาพแวดล้อมที่รุนแรงมาก และตลอดหลายชั่วอายุคน ชุมชนที่นี่ได้พัฒนาวิถีการจัดการภูมิทัศน์ที่ช่วยให้พวกเขาปรับตัวเข้ากับสภาพแวดล้อมที่เปลี่ยนแปลงได้ หนึ่งในนั้นก็คือสระน้ำที่พบได้ในวัด” สระน้ำเหล่านี้เป็นพื้นที่รองรับน้ำฝน เป็นแหล่งน้ำสำหรับการใช้สอยทั้งในวัดและสำหรับชุมชนในฤดูแล้ง เป็นพื้นที่ทางศาสนาและจิตวิญญาณ เชื่อมโยงกับการใช้น้ำในวัดและพิธีกรรม เป็นพื้นที่ของระบบนิเวศที่ปลาและนกสามารถอาศัยอยู่ได้ และยังเป็นพื้นที่พบปะของชุมชน
นอกจากนี้ยังมีเรื่องราวที่เล่าผ่านสื่อสิ่งทอโดย แคท หลิว ด้วยความร่วมมือกับชาวไทลื้อที่เชี่ยวชาญด้านการทอผ้าด้วยกี่โบราณเพื่อสร้างสรรค์งานศิลปะจัดวางเคลื่อนที่และสื่อเสียง เพื่อสร้างแรงบันดาลใจในการอนุรักษ์วัฒนธรรมและการรับมือกับการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ
หนึ่งในคำถามจาก ราเชล สเตรคเคอร์ รองประธานสมาคมเนชั่นแนลจีโอกราฟฟิกต่อนักสำรวจคือจะถ่ายทอดเรื่องราวโดยยังคงความเห็นอกเห็นใจและปราศจากการตัดสินผู้อื่นอย่างไร
นักสำรวจสายข่าวและถ่ายภาพจากฮ่องกง ลอเรล ชอร์ เล่าว่าเวลาไปพื้นที่ไหนก็ตาม จะเข้าไปด้วยใจที่เปิดกว้างและพร้อมรับฟัง “ฉันรู้สึกโชคดีที่มีโอกาสได้ทำงานกับชุนชมมากมายทั่วโลก และที่สุดแล้ว สิ่งที่ฉันถูกย้ำเตือนด้วยประสบการณ์เหล่านี้อยู่เสมอก็คือ ผู้คนจากที่ไหนก็มีความเหมือนกัน เราต้องการความปลอดภัย เราอยากให้ลูก ๆ ของเราปลอดภัย เราทุกคนต้องการโอกาส ต้องการความสุข และอยากให้คนเข้าใจเรา ถ้าเข้าหาผู้คนด้วยมุมมองแบบนี้ พวกเขาก็จะเปิดใจ และหน้าที่ของฉันในฐานะนักสำรวจและนักข่าว คือการรับฟัง และเป็นสื่อกลาง เป็นช่องทางที่ทำให้เรื่องราวของพวกเขาได้รับการรับฟัง” ตามิเสริมว่า สำหรับเธอ บทเรียนสำคัญจาก National Geographic Society Symposium คือการรับฟัง ฟังเสียงด้วยหัวใจ
การอยู่ร่วมกันของคนกับน้ำผ่านการเปลี่ยนแปลงมาหลายยุคหลายสมัย มนุษย์พยายามจัดการน้ำ และใช้เป็นกลไกในการพัฒนาชีวิตและเศรษฐกิจ สิ่งที่น่าสนใจคือมนุษย์จะสร้างสมดุลระหว่างการอนุรักษ์และการพัฒนาชีวิตอย่างไร
นักสำรวจเนชั่นแนลจีโอกราฟฟิกชวนหาคำตอบ กับบทสรุปจากนท “เราชอบพูดว่าเราต้องรักษาโลกใบนี้ เปล่าเลย เราไม่จำเป็นต้องช่วยโลก เราแค่ต้องรู้จักเคารพโลกใบนี้ก็พอ โลกจะยังคงอยู่ต่อไปเช่นเดียวกับที่เป็นมาตลอดหลายชั่วอายุคน แต่สิ่งที่อาจไม่อยู่รอด คือมนุษยชาติ”
เรื่อง : กีรติกร นาคสมภพ เบลาว์