เดือนเมษายนที่ผ่านมา ในห้องตรวจเรียบง่ายที่เมืองเกลนเดล รัฐแคลิฟอร์เนีย เดวิด ซินแคลร์ นักชีววิทยาระดับโมเลกุล นั่งสังเกตการณ์ขณะจักษุแพทย์ฉีดอีอาร์-100 (ER-100) สารที่ซินแคลร์ช่วยคิดค้น ปริมาณเล็กน้อยเข้าสู่ตาซ้ายของชายคนหนึ่งที่เป็นโรคต้อหินระยะรุนแรง
การรักษานี้คือส่วนหนึ่งในการทดลองของสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยาสหรัฐฯ หรือเอฟดีเอ (Food and Drug Administration: FDA) โดยจักษุแพทย์ใช้ไอโอดีนฆ่าเชื้อตาข้างนั้นก่อนให้ยาชาไลโดเคนล่วงหน้าแล้ว โรคต้อหินส่งผลทำลายประสาทตาและอาจทำให้ผู้ป่วย ซึ่งส่วนใหญ่เป็นผู้สูงอายุสูญเสียการมองเห็น ชายผู้นี้อยู่ในวัยต้น 70 เป็นโรคต้อหินมาหลายสิบปีและเข้ารับการผ่าตัดแล้วหลายครั้งเพื่อชะลอการลุกลามของโรค
แต่ถึงตอนนี้ เขามองเห็นภาพเบื้องหน้าราวร้อยละ 50 เท่านั้น การรักษาใหม่นี้ไม่เคยมีมาก่อน เกี่ยวข้องกับสารที่ไม่เคยฉีดเข้าสู่ร่างกายของมนุษย์มาก่อน และอาจย้อนรอยการเกิดต้อหินได้ โดยหลักการคือทำให้ยีนในประสาทตาที่ได้รับความเสียหายของเขาย้อนเวลากลับไปหลายสิบปีก่อน ตอนที่มันยังแข็งแรงอยู่
หากผู้ป่วยรอคอยช่วงเวลานี้มาเป็นเวลานาน ซินแคลร์ก็ไม่ต่างกัน ศาสตราจารย์ด้านพันธุศาสตร์จากคณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยฮาร์วาร์ด ผู้นี้ใช้เวลากว่าสิบปีพัฒนาสูตรอีอาร์-100 ร่วมกับอดีตนักศึกษาปริญญาโทคนหนึ่งของเขา กระบวนการนี้ไม่เพียงเกี่ยวข้องกับการดัดแปรโปรตีนต่างๆ แต่ยังรวมถึงการ “ติด” ชิ้นส่วนหนึ่งของไวรัสเพื่อช่วยนำทางโปรตีนเหล่านั้นไปสู่เซลล์ที่ใช่ด้วย ซินแคลร์บอกว่าเขาจะดีใจมากถ้าอีอาร์-100 ช่วยให้ผู้ป่วยโรคต้อหินอาการดีขึ้นได้ แต่นั่นไม่ใช่เป้าหมายหลักของเขา อันที่จริง โรคต้อหินคือเป้าหมายที่สะดวกสำหรับการใช้สารดังกล่าวเนื่องจากโรคนี้เกิดที่ตา ซึ่งมีระบบภูมิคุ้มกันพิเศษที่ช่วยยับยั้งการอักเสบตามปกติของร่างกาย “เอฟดีเอชอบให้ทดลอง กับอวัยวะที่เป็นระบบปิด [เช่น ดวงตา] เพื่อป้องกันผลกระทบเชิงลบต่อร่างกายทั้งหมด” ซินแคลร์บอกผม “เราแค่คิดว่า นี่เป็นจุดเริ่มต้นที่ดี” ถ้าการฉีดสารดังกล่าวได้ผล อีอาร์-100 จะเป็นยาตัวแรกๆที่ช่วยย้อนกลับประสาทตาที่ถูกทำลายในมนุษย์ ซึ่งลำพังแค่นี้ก็น่าประทับใจแล้ว แต่ซินแคลร์พัฒนาสารดังกล่าวขึ้นโดยหวังให้มันเป็นก้าวแรกไปสู่การย้อนกลับความแก่ชราทั้งหมด
อีอาร์-100 คืออนุภาคบรรจุคำสั่งต่างๆที่ใช้สร้างแฟกเตอร์ถอดรหัส (transcription factor) หรือโปรตีนซึ่งทำหน้าที่เปิดและปิดยีนต่างๆ ปกติแล้ว แฟกเตอร์ถอดรหัสสามตัวในอีอาร์-100 จะกระตุ้นยีนที่เอ็มบริโอมนุษย์ใช้รักษาสภาพเซลล์ต้นกำเนิด (stem cell) ไม่ให้เปลี่ยนไปเป็นเซลล์ประสาท ผิวหนัง หัวใจ และอวัยวะอื่นๆของร่างกาย แต่อีอาร์-100ถูกออกแบบมาเพื่อควบคุมเซลล์ให้ทำงานย้อนกลับ โดยสั่งให้เซลล์เหล่านั้นลบคำสั่งส่วนใหญ่ที่กำหนดให้มันพัฒนาไปเป็นเซลล์เฉพาะต่างๆ พูดอีกนัยหนึ่งคือ อีอาร์-100 จะทำให้เซลล์ย้อนกลับไปสู่สภาวะที่อ่อนเยาว์กว่า
ห้องปฏิบัติการของซินแคลร์รายงานว่า การบำบัดนี้ได้ผลในหนูและไพรเมต แต่การทดลองทางคลินิกที่เกลนเดลคือการใช้อีอาร์-100 กับมนุษย์เป็นครั้งแรก การอนุมัติยาของเอฟดีเอจำแนกเป็นขั้นๆ
โดยขั้นแรกสุดซึ่งท้ายที่สุดจะรวม การฉีดยาหนึ่งครั้งให้ผู้ป่วยโรคต้อหิน 12 รายภายในห้าปี มีไว้เพื่อแสดงให้ประจักษ์ว่า อีอาร์-100 ไม่ก่อให้เกิดอันตรายกับมนุษย์เท่านั้น แต่ซินแคลร์กับบริษัทไลฟ์ไบโอไซแอนเซส ซึ่งได้รับอนุญาตให้ใช้วิธีบำบัดดังกล่าวและเป็นผู้ดำเนินการทดลองทางคลินิก หวังไกลกว่านั้นมาก สารเคมีที่รักษาความเสียหายของประสาทตาด้วยการย้อนอดีตยีน อาจฟื้นสภาพเซลล์ที่เสียหายใดๆด้วยการย้อนรอยยีนนั้นกลับคืนสู่สภาวะก่อนหน้าได้ และเมื่อประกอบกับสมมุติฐานที่ว่า เราป้องกันเซลล์ไม่ให้แก่ชราได้ มนุษย์ย่อมดำรงอยู่ได้ชั่วกัปชั่วกัลป์ อย่างน้อยก็ในเชิงทฤษฎี
การฉีดอีอาร์-100 ในเกลนเดลคือความเคลื่อนไหวล่าสุดในธุรกิจเทคโนโลยีชีวภาพด้านการชะลอวัยที่เติบโตอย่างรวดเร็วและมีเงินทุนสนับสนุนอู้ฟู่ นี่คือการทุ่มความพยายามระดับใกล้เคียงกับปัญญาประดิษฐ์ หรือเอไอ ที่มุ่งฟื้นฟูความอ่อนเยาว์ให้ร่างกายของมนุษย์ มากกว่าจะแทนที่สมองมนุษย์
เมื่อปี 2013 แลร์รี เพจ ผู้ร่วมก่อตั้งกูเกิล เริ่มการตามหาน้ำพุแห่งความเยาว์วัยแห่งใหม่ด้วยการให้เงินสนับสนุน การเปิดแผนกใหม่ในชื่อ ห้องปฏิบัติการแคลิโก ออบรีย์ เดอ เกรย์ นักพฤฒวิทยาชีวเวช (biomedical gerontologist)หรือนักชีววิทยาด้านการสูงอายุ ประกาศว่า “บุคคลแรกที่จะอยู่จนอายุ 1,000 ปีอาจมีชีวิตอยู่ในปัจจุบันแล้วก็ได้” และบริษัทสตาร์ตอัปด้านการชะลอวัยใหม่ๆก็ตบเท้าตามกันมา โดยหลายแห่งได้รับเงินสนับสนุนจากบุคคลผู้มั่งคั่งที่สุดในโลกเมื่อปี 2022 ไบรอัน อาร์มสตรอง ผู้นำคอยน์เบส บริษัทสกุลเงินดิจิทัล ช่วยเปิดบริษัทนิวลิมิตซึ่งประกาศในเว็บไซต์ว่า “โรคภัยไข้เจ็บ จากนั้นก็อายุวัฒนะ”
ในปีเดียวกันนั้น แซม อัลต์แมน ซีอีโอของโอเพนเอไอลงทุนในบริษัทเรโทรไบโอไซแอนเซสที่มีพันธกิจด้านการชะลอวัยเช่นเดียวกัน บริษัทยักษ์ใหญ่ในอุตสาหกรรมอย่างอัลโทสแล็บส์ (Altos Labs) ซึ่งมีสำนักงานใหญ่อยู่ในย่านเบย์แอเรียของแซนแฟรนซิสโก ได้ทุนประเดิมก่อตั้งจากนักลงทุนสามพันล้านดอลลาร์สหรัฐ ซึ่งส่วนหนึ่งมีรายงานว่ามาจากเจฟฟ์ เบโซส (ผู้ก่อตั้งแอมะซอน) อัลโทสแล็บส์มีแนวโน้มจะเป็นสตาร์ตอัปด้านวิทยาศาสตร์ชีวภาพใหญ่ที่สุดเท่าที่เคยมีมา ปรากฏการณ์นี้ทำให้ผมนึกถึงความย้อนแย้งที่เอลีเอ เมตช์นิคอฟฟ์ นักวิทยาภูมิคุ้มกันตั้งข้อสังเกตไว้เมื่อกว่าหนึ่งศตวรรษก่อนว่า “ต่อให้มนุษย์เป็นสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมอายุยืนยาวที่สุดชนิดหนึ่ง เราก็ยังมองว่าสั้นเกินไปอยู่ดี”
คนจำนวนมากจดจำช่วงเวลาตอนยังเด็กที่ได้รู้ข้อเท็จจริงอันน่าตกตะลึงว่า สักวันหนึ่งเราจะตาย แต่ก่อนตาย คนส่วนใหญ่จะประสบช่วงเวลาหลายปีแห่งความทรุดโทรม ร่างกายอ่อนแอลง สมองเสื่อม หูตาพร่ามัว กลั้นปัสสาวะไม่ได้ สมรรถภาพทางเพศเสื่อม และอื่นๆอีกมากมาย พอถึงปี 2050 ผู้สูงวัยที่อายุเกิน 80 ปีจะมีจำนวนเพิ่มขึ้นสามเท่าหรือใกล้เคียงห้าร้อยล้านคน และสำหรับหลายๆคน บั้นปลายชีวิตจะไม่รื่นรมย์นัก แต่จะเกิดอะไรขึ้น ถ้าความแก่ชราหาใช่สิ่งที่ไม่อาจหลีกเลี่ยง จะเกิดอะไรขึ้น ถ้ากระทั่งความตายก็หาใช่สิ่งที่ไม่อาจหลีกเลี่ยง
มนุษย์พยายามเอาชนะความตายมาโดยตลอด มหากาพย์กิลกาเมช (Epic of Gilgamesh) ตำนานเก่าแก่ของเมโสโปเตเมียเมื่อราว 2000 ปีก่อนคริสตกาล กล่าวถึงพืชชนิดหนึ่งที่ชื่อ คนเฒ่ากลายเป็นหนุ่ม (ถูกงูขโมยไปก่อนที่ตัวเอกจะได้ลองกิน) และเฮโรโดตัส นักประวัติศาสตร์ชาวกรีกที่มีชีวิตอยู่เมื่อ 500 ปีก่อนคริสตกาล เขียนถึงน้ำพุในตำนานที่ชะลอความแก่ชราได้ ซึ่งผลักดันให้ชาวสเปนออกเสาะหาน้ำพุแห่งความเยาว์วัยไปจนถึงโลกใหม่อย่างไร้ผล
ในยุคสมัยใหม่ นักวิจัยเรียนรู้ที่จะตั้งคำถามเรื่องความแก่ชราที่ตรงไปตรงมาและเฉพาะเจาะจงขึ้น มันเกิดเฉพาะในสิ่งมีชีวิต หรือเนื้อเยื่อ หรือเซลล์เท่านั้นใช่หรือไม่ สารัตถะของมันอยู่ในประสาท เลือด สมอง หรือต่อมต่างๆกันแน่ นักวิทยาศาสตร์พิสูจน์ทฤษฎีต่างๆมาตลอดหลายปี
เบาะแสสำคัญอย่างหนึ่งในการตามล่าหาสารัตถะของความแก่ชรามาจากการทดลองต่อเนื่องกันชุดหนึ่ง ซึ่งเริ่มขึ้นในช่วงกลางศตวรรษที่สิบเก้า เมื่อนักวิจัยนำหนูแก่และหนูเด็กมาผ่าตัดเพื่อเย็บติดกัน การเชื่อมต่อระบบไหลเวียนโลหิตหรือพาราไบโอซิส (parabiosis) ทำให้หนูแก่ที่ได้เลือดจากหนูเด็กเริ่มมีพฤติกรรมเด็กลงเมื่อเวลาผ่านไป เช่น เคลื่อนไหวเร็วขึ้น สัมผัสรับรู้ต่างๆเฉียบคมขึ้น เลือดของหนูเด็กช่วยฟื้นฟูความอ่อนเยาว์ให้หนูแก่ได้ ในทางกลับกัน หนูเด็กล้มป่วย
แต่ไม่ช้าก็ฟื้นตัว การตระหนักรับรู้ว่าความแก่ชราเป็นรูปธรรมหนึ่งของสิ่งมีชีวิต ได้รับการยืนยันมากขึ้นในทศวรรษ 1960 จากการค้นพบว่า เซลล์เองก็แก่ตายได้ ก่อนหน้านี้ นักวิทยาศาสตร์สันนิษฐานว่า ต่อให้ร่างกายในฐานะระบบหนึ่งอาจล้มเหลวได้ แต่เซลล์สามารถคงอยู่ไปตลอดกาล ความรู้ใหม่ที่ว่า เซลล์ปกติสามารถแบ่งตัวได้แค่ราวๆ 50 ครั้งก่อนเข้าสู่ระยะชราหรือเสื่อมสภาพ บ่งชี้ว่า เซลล์มีอายุขัยจำกัดเช่นเดียวกัน
แต่จนกระทั่งราว 30 ปีที่ผ่านมา หรือล่วงเข้าสู่ยุคของพันธุศาสตร์ได้สักพักหนึ่ง ความเป็นไปได้ที่ว่าข้อจำกัดนี้อาจไม่ใช่เรื่องตายตัวเสมอไปก็เริ่มได้รับการยืนยันจากการวิจัยอย่างจริงจัง การทดลองสำคัญในช่วงแรกๆที่ชี้ให้เห็นว่า เราสามารถชะลอความแก่ชราได้เกิดขึ้นที่มหาวิทยาลัยแคลิฟอร์เนีย วิทยาเขตแซนแฟรนซิสโก ในปี 1993 เมื่อซินเทีย เคนยอน นักชีววิทยาระดับโมเลกุล สาธิตว่า การเปลี่ยนยีนเพียงยีนเดียวในหนอนตัวกลม Caenorhabditis elegans อาจทำให้หนอนมีอายุขัยเพิ่มขึ้นครึ่งหนึ่ง โดยหนอนที่เคยอยู่ได้เพียงสองสัปดาห์กลับอยู่ได้ถึงสามสัปดาห์ เนื่องจากยีนของ C. elegans มักมีลักษณะการทำงานเทียบเคียงได้กับยีนของมนุษย์ นัยด้านการชะลอวัยที่อาจเกิดในมนุษย์จึงยากจะมองข้ามได้
กระนั้น ผลการทดลองในหนอนก็เป็นเรื่องหนึ่ง แต่กับสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมอาจเป็นอีกเรื่องหนึ่ง กว่าการค้นพบสำคัญแรกสุดเกี่ยวกับความแก่ชราในมนุษย์จะเกิดขึ้น เวลาก็ล่วงเลยมาอีกหนึ่งทศวรรษ ในปี 2005 ชินยะ ยามานากะ ซึ่งตอนนั้นเป็นนักวิจัยด้านการแพทย์ที่มหาวิทยาลัยเกียวโต กำลังพยายามแก้ปัญหาการขาดวัตถุดิบ นั่นคือเซลล์ต้นกำเนิดก่อนเต็มวัย หรือเซลล์ที่อยู่ในตัวมนุษย์ก่อนเริ่มพัฒนาเป็นอวัยวะ ประสาท และเม็ดเลือด ซึ่งนักวิทยาศาสตร์จำเป็นต้องใช้ในการศึกษาวิจัยจำนวนมาก แต่แหล่งที่มาตามธรรมชาติ ซึ่งก็คือเอ็มบริโอที่ถูกทิ้งจากกระบวนการช่วยการเจริญพันธุ์หาได้ยากเป็นพิเศษ
เช่น รัฐบาลสหรัฐฯสั่งห้ามใช้สิ่งนี้มาตั้งแต่ปี 2001 ยามานากะพบว่า เขาสามารถนำแฟกเตอร์ถอดรหัสซึ่งได้จากยีนสี่ยีนที่รู้กันว่าช่วยทำให้เซลล์ต้นกำเนิดคงสภาวะก่อนเต็มวัย มาใช้กับเซลล์ที่พัฒนาเต็มที่แล้ว และสั่งให้มันกลับไปมีสภาวะเกือบเหมือนช่วงก่อนเต็มวัยได้ แฟกเตอร์ถอดรหัสสั่งให้เซลล์ย้อนรอยคำสั่งต่างๆที่ยีนของมันเคยได้รับตลอดหลายปีก่อนหน้า พวกมันไม่ได้เปลี่ยนรหัสพันธุกรรมของเซลล์ แต่กำจัดโมเลกุลรอบๆยีนซึ่งเดิมเรียกว่าเอพิจีโนม (epigenome) รวมถึงโมเลกุลขนาดจิ๋วที่ยึดเกาะดีเอ็นเออย่างหมู่เมทิล (methyl group) ซึ่งเป็นตัวสั่งการให้ยีนทำงานหรือหยุดทำงานด้วย หมู่เมทิลนี่เองที่ช่วยนำทางให้ไข่ที่ปฏิสนธิแล้วเจริญเติบโตไปตามกระบวนการพัฒนาของมนุษย์
ไม่ช้า โปรตีนสี่ตัวดังกล่าวก็ได้ชื่อว่า ยามานากะแฟกเตอร์ (Yamanaka factor) เพื่อเป็นเกียรติแก่ชินยะ ยามานากะ นักวิทยาศาสตร์ชาวญี่ปุ่นผู้ค้นพบ ซึ่งได้รับรางวัลโนเบลเมื่อปี 2012 ถึงตอนนั้น ชุมชนนักวิทยาศาสตร์ด้านการชะลอวัยและอายุวัฒนะที่เพิ่งเกิดขึ้นใหม่เริ่มสงสัยแล้วว่า ยามานากะอาจพบวิธีย้อนเวลาในระดับเซลล์ด้วย
ฆวน การ์โลส อิซปิซัว เบลมอนเต ยึดตำแหน่งบนยอดพีระมิดของนักวิจัยด้านการชะลอวัยจากที่มั่นในฐานะนักวิทยาศาสตร์ผู้ร่วมก่อตั้งอัลโทสแล็บส์ ศาสตร์ด้านการฟื้นฟูความอ่อนเยาว์ส่วนใหญ่ได้เงินสนับสนุนจากหุ้นส่วนเอกชน ซึ่งหมายความว่านักวิทยาศาสตร์ที่เกี่ยวข้องมีข้อผูกมัดน้อยมากว่าต้องเปิดเผยข้อมูลของสิ่งที่ตนกำลังทำให้นักวิทยาศาสตร์คนอื่นๆหรือสื่อมวลชนได้รู้ แต่เมื่อเดือนพฤษภาคมที่ผ่านมา ผมได้รับเชิญจากเบลมอนเตให้ไปเยือนห้องปฏิบัติการของเขาในแซนดีเอโก ขณะขับรถไปยังห้องปฏิบัติการที่อยู่ในย่านศูนย์กลางเทคโนโลยีชีวภาพแห่งใหม่ของเมือง ผมผ่านสถาบันซอล์กอันโด่งดังที่เบลมอนเตเคยทำงานอยู่ราว 30 ปี ก่อนย้ายไปอัลโทสแล็บส์
เบลมอนเตรับผิดชอบการทดลองที่เป็นจุดเริ่มต้นยุคตื่นทองของการเขียนโปรแกรมใหม่ให้เซลล์ตอนเป็นศาสตราจารย์ที่สถาบันซอล์กเมื่อ 10 ปีก่อน ณ ตอนนั้น เวลาผ่านไปหลายปีแล้วตั้งแต่ยามานากะทำให้เซลล์โตเต็มวัยย้อนกลับไปเป็นเซลล์ต้นกำเนิดโดยใช้แฟกเตอร์ถอดรหัสที่เขาค้นพบ แต่หลังจากนั้น ยามานากะแฟกเตอร์เผยตัวว่า มีคุณสมบัติเป็นน้ำยาฟอกขาวมากกว่าน้ำยาทำความสะอาดแบบอ่อนๆ เนื่องจากกระบวนการนั้นไม่อาจควบคุมได้การใช้แฟกเตอร์ถอดรหัสจึงทำลายเซลล์หรือส่งผลให้เซลล์เติบโตเกินควบคุมและกลายเป็นมะเร็ง เบลมอนเตปรับปริมาณและความถี่ของยามานากะแฟกเตอร์ให้อยู่ในระดับเหมาะสม แค่พอให้เซลล์ย้อนไปสู่สภาวะหลังเปลี่ยนแปลงสำเร็จ แต่ไม่ย้อนกลับไปไกลจนทำให้เกิดการเสียระเบียบและล่มสลาย
การทดลองสำคัญของเบลมอนเตเกี่ยวข้องกับหนูที่แสดงกลุ่มอาการโพรจีเรีย (progeria syndrome) หรือภาวะชราก่อนวัยอันควร ซึ่งหายากและพบในมนุษย์ได้เช่นกัน หลังจากรักษาด้วยยามานากะแฟกเตอร์ที่ปรับใหม่ของเบลมอนเต อายุขัยของหนูเหล่านั้นเพิ่มขึ้นร้อยละ 30 โดยเฉลี่ยเมื่อเทียบกับหนูที่ไม่ได้รักษา จากนั้น เขาลองทดสอบกับหนูที่สุขภาพแข็งแรง แต่ได้รับบาดเจ็บ และยืนยันได้ว่ายามานากะแฟกเตอร์ทำให้อาการบาดเจ็บของพวกมันหายเร็วขึ้น การฟื้นตัวเร็วคือลักษณะเฉพาะของเซลล์ที่อ่อนเยาว์ ผลการศึกษาของเขาชี้ว่า “ความชราอาจย้อนกลับได้” หากใช้คำพูดของเขาใน ตอนนั้นก็คือ “ด้วยการปรับอย่างระมัดระวัง” แต่เขาเตือนไว้แล้วว่า อาจต้องใช้เวลา 10 ปีกว่าจะมีการทดลองในมนุษย์