ไขปริศนาแสงกะพริบหลากสีของ “ดาวคาเพลลา”

“ดาวคาเพลลา” หนึ่งในดาวฤกษ์ที่สว่างที่สุดบนท้องฟ้า อาจดูราวกับกำลังกะพริบสลับสีแดง เขียว และน้ำเงิน ปรากฏการณ์ชวนพิศวงนี้ไม่ได้เกิดจากดาวเปลี่ยนสี แต่เป็นผลจากแสงดาวที่หักเหผ่านชั้นบรรยากาศโลก

หากคุณลองมองไปทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือบนท้องฟ้าในยามเย็นของฤดูใบไม้ร่วง คุณอาจพบดาวดวงหนึ่งที่ส่องแสงกะพริบเป็นสีแดง สีเขียว และสีน้ำเงินสลับกันไป

ดาวดวงนั้นคือ คาเพลลา (Capella) หนึ่งในดาวฤกษ์ที่ส่องสว่างที่สุดบนท้องฟ้ายามค่ำคืน และแม้จะดูราวกับว่าดาวดวงนี้กำลังเปลี่ยนสี แต่ความจริงแล้วดาวคาเพลลาไม่ได้เปลี่ยนสีแต่อย่างใด ปรากฏการณ์แสงหลากสีที่เห็นเกิดจากแสงดาวเดินทางผ่านชั้นบรรยากาศโลกและเกิดการหักเห จนปรากฏเป็นแสงกะพริบหลากสีให้เราเห็น และดาวคาเพลลาก็ไม่ใช่ดาวฤกษ์เพียงดวงเดียวที่เกิดปรากฏการณ์เช่นนี้

“ดาวฤกษ์มากมายดูเหมือนจะกะพริบหรือระยิบระยับบนท้องฟ้ายามค่ำคืน แต่จริง ๆ แล้วนี่ไม่ใช่ลักษณะการส่องแสงของดาวฤกษ์เหล่านั้น” เอมิลี วัตสัน นักฟิสิกส์ดาราศาสตร์และหัวหน้าผู้ดูแลท้องฟ้าจำลองที่ศูนย์อวกาศและจรวดแห่งสหรัฐอเมริกา กล่าวและว่า “เมื่อแสงจากดาวฤกษ์เดินทางผ่านชั้นบรรยากาศของโลก ซึ่งมีความหนาแน่นและอุณหภูมิแตกต่างกัน แสงจะเกิดการเบี่ยงเบนทิศทางในกระบวนการที่เรียกว่า การหักเหของแสง”

ปรากฏการณ์แสงกะพริบหลากสีเกิดขึ้นจากความปั่นป่วนของชั้นบรรยากาศโลก ซึ่งทำให้แสงดาวเกิดการหักเหและเปลี่ยนทิศทางอยู่ตลอดเวลา ขณะเดียวกัน แสงแต่ละสีที่มีความยาวคลื่นแตกต่างกันก็ถูกหักเหในปริมาณไม่เท่ากัน โดยแสงสีขาวจากดาวฤกษ์ประกอบด้วยแสงหลากหลายสี เมื่อเดินทางผ่านชั้นบรรยากาศ แสงเหล่านี้จึงอาจแยกออกจากกันจนปรากฏเป็นแสงสีต่าง ๆ ที่กะพริบสลับไปมาบนท้องฟ้า

ดาวศุกร์ กระจุกดาวลูกไก่ และ ดาวคาเพลลาที่สุกสกาวโผล่ขึ้นพ้นขอบฟ้ายามอรุณรุ่งเหนือเสาหินปูนทูฟาของทะเลสาบในรัฐแคลิฟอร์เนีย

แล้วทำไมดาวเคราะห์ต่าง ๆ จึงไม่กะพริบระยิบระยับเหมือนดาวฤกษ์เหล่านั้น? เอมิลี วัตสัน อธิบายว่า “นั่นก็เพราะดาวฤกษ์อยู่ไกลจากเรามาก จึงปรากฏเป็นเพียงจุดกำเนิดแสงเล็ก ๆ  ในทางกลับกัน ดาวเคราะห์อยู่ใกล้โลกมากกว่า จึงปรากฏเป็นแผ่นวงกลมเล็ก ๆ ไม่ใช่จุดแสง เมื่อแสงจากดาวเคราะห์เดินทางผ่านชั้นบรรยากาศ ความบิดเบือนของแสงในแต่ละส่วนจึงถูกเฉลี่ยเข้าด้วยกัน ทำให้เราไม่เห็นการกะพริบระยิบระยับอย่างชัดเจนเหมือนดาวฤกษ์”

แม้ดาวฤกษ์จำนวนมากจะส่องแสงระยิบระยับอยู่บนท้องฟ้า แต่ก็มีดาวบางดวงที่ทำให้เราสังเกตเห็นปรากฏการณ์นี้ได้ชัดเจนเป็นพิเศษ หนึ่งในนั้นคือ “ดาวคาเพลลา” ซึ่งเป็นดาวที่สว่างเป็นอันดับหกบนท้องฟ้ายามค่ำคืน ความสว่างของมันทำให้เราสังเกตเห็นแสงกะพริบหลากสีได้ง่ายกว่าดาวดวงอื่น แม้เมื่อมองด้วยตาเปล่าจะเห็นเป็นดาวเพียงดวงเดียว แต่แท้จริงแล้วคาเพลลาเป็นระบบดาวหลายดวง ประกอบด้วยดาวฤกษ์ขนาดยักษ์สองดวงที่โคจรรอบกันและกันทุก ๆ 104 วัน รวมถึงดาวแคระแดงอีกสองดวง

นอกจากความสว่างแล้ว ตำแหน่งของดาวคาเพลลาบนท้องฟ้าก็เป็นอีกปัจจัยที่ทำให้เกิดปรากฏการณ์นี้ได้อย่างโดดเด่น ในช่วงฤดูใบไม้ร่วงของซีกโลกเหนือ ดาวคาเพลลาจะปรากฏอยู่ค่อนข้างต่ำใกล้เส้นขอบฟ้า แสงจากดาวจึงต้องเดินทางผ่านชั้นบรรยากาศเป็นระยะทางยาวกว่าแสงจากดาวที่อยู่สูงขึ้นไปบนท้องฟ้า ทำให้มีโอกาสผ่านบริเวณที่กระแสอากาศปั่นป่วนมากขึ้น และเกิดการหักเหของแสงที่เปลี่ยนแปลงอยู่ตลอดเวลา นี่จึงเป็นอีกเหตุผลที่ทำให้ดาวคาเพลลาเปล่งประกายหลากสีได้อย่างสะดุดตา

เมื่อฤดูใบไม้ร่วงเปลี่ยนผ่านเข้าสู่ฤดูหนาว ดาวคาเพลลาจะค่อย ๆ เคลื่อนสูงขึ้นบนท้องฟ้ายามค่ำคืน แสงจากดาวจึงเดินทางผ่านชั้นบรรยากาศเป็นระยะทางสั้นลง ส่งผลให้การกะพริบหลากสีลดความเด่นชัดลง และแสงของดาวดูใกล้เคียงกับสีเหลืองอมขาวตามธรรมชาติมากขึ้น อย่างไรก็ตาม ดาวคาเพลลายังคงกะพริบระยิบระยับได้ แม้จะไม่โดดเด่นเท่ากับช่วงที่อยู่ใกล้เส้นขอบฟ้า

หากคุณอยากลองมองหาดาวคาเพลลา ช่วงหลังพลบค่ำในยามเย็นของฤดูใบไม้ร่วงถือเป็นโอกาสเหมาะที่จะสังเกตแสงกะพริบหลากสีของดาวดวงนี้ ลองมองไปยังท้องฟ้าทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือ ดาวคาเพลลามักเป็นหนึ่งในจุดแสงสว่างแรก ๆ ที่ดึงดูดสายตาของคุณ

“กลุ่มดาวกระบวยใหญ่ก็สามารถใช้เป็นแนวทางในการหาดาวคาเพลลาได้เช่นกัน” วัตสันกล่าวและแนะนำว่า “ควรเริ่มจากหาดาวที่อยู่บริเวณรอยต่อระหว่างด้ามจับกับตัวกระบวย จากนั้นลากเส้นจากดาวดวงนั้นไปยังดาวที่อยู่บริเวณขอบด้านนอกของตัวกระบวย แล้วลากเส้นต่อไปจนพบดาวสว่างดวงถัดไป นั่นแหละคือดาวคาเพลลา”

ดาวคาเพลลายังเป็นดาวที่สว่างที่สุดในกลุ่มดาวออริกา (Auriga) หรือที่รู้จักกันในชื่อกลุ่มดาวสารถี และเมื่อเข้าสู่ฤดูหนาว ดาวดวงนี้จะเป็นหนึ่งในจุดยอดของหกเหลี่ยมฤดูหนาว (Winter Hexagon) ซึ่งเป็นกลุ่มดาวสว่างขนาดใหญ่ที่ทอดยาวอยู่บนท้องฟ้าอีกด้วย

ที่มา : Look for This Colorful, Twinkling Star in the Night Sky This Fall

รายงานและเรียบเรียงโดย

พลชนก พิมลศรี

โครงการสหกิจศึกษา กองบรรณาธิการ นิตยสาร เนชั่นแนล จีโอกราฟฟิก ฉบับภาษาไทย

PHOTO BY BABAK TAFRESHI, National Geographic Image Collection


อ่านเพิ่มเติม : “บ้านนอกโลก” ภารกิจเพื่อเตรียมความพร้อมสำหรับการย้ายไป ใช้ชีวิตและทำงานบนดวงจันทร์และดาวอังคาร

© COPYRIGHT 2026 AMARIN PRINTING AND PUBLISHING PUBLIC COMPANY LIMITED.