คนส่วนมากคงเลือกจะหลบแดดมากกว่าจะท้าสู้ แต่นั่นคงไม่ใช่ชายหญิงสามคนที่ต่างยืนก้มๆ เงยๆ อยู่ตรงชายขอบของป่าชายเลนเผืนเล็กใกล้ชุมชนปากแม่น้ำประแส จังหวัดระยอง แห่งนี้
ภาพคนสามคนที่กำลังมองหาอะไรบางอย่างบนพื้นเลนชุ่มน้ำอย่างสนอกสนใจ ทำให้ชาวบ้านที่ขี่ซาเล้งพ่วงข้างผ่านไปมาพากันมองอย่างสงสัยว่า “คนแปลกหน้าพวกนี้มาหาอะไรกันหนอ กลางแดดจ้าๆ อย่างนี้”
“เจอแล้วๆ มาทางนี้ๆ” สิ้นเสียงตะโกนที่ดังขึ้นด้วยความดีใจ อีกสองคนก็เคลื่อนที่มาถึงคนต้นเสียงอย่างรวดเร็ว ก่อนทั้งสามจะก้มหัวชนกันดูรูปูเล็กๆ ที่มีน้ำขังอยู่ ภาพกลุ่มสิ่งมีชีวิตขนาดเล็กจิ๋วสีเขียวมรกตที่กำลังคืบคลานช้าๆ ในน้ำขังนั้นทำให้ใครบางคนอดพูดขึ้นมาไม่ได้ว่า “สวยจัง เหมือนใบไม้เดินได้เลย”
สิ่งมีชีวิตขนาดจิ๋วความยาวไม่เกินครึ่งเซนติเมตรนี้ชื่อว่า “ทากใบไม้เขียว” (Elysia leucolegnote) เป็นสัตว์ในกลุ่มหอยฝาเดียวที่ผ่านวิวัฒนาการการลดรูปเปลือกป้องกันตัวจนหายไปหมด เช่นเดียวกับเจ้าตัวกล้วยตาก หรือทากเปลือยบก ที่เรามักจะเจอในที่ชื้นแฉะ หรือตามใต้กระถางต้นไม้ เพียงแต่หน้าตาและสีสันของทากใบไม้เขียวจะดูคล้ายใบไม้น้อยๆ ที่บังเอิญร่วงตกลงมารวมกันบนพื้นเลนชุ่มน้ำทำให้ดูสะดุดตาชวนมองมากกว่า
ส่วนหัวของทากใบไม้เขียวมีหนวดสีขาวสองเส้นยื่นยาวออกมาและมีดวงตาสีดำเล็กจิ๋วหนึ่งคู่ ลำตัวแบนแผ่ออกด้านข้างดูคล้ายใบไม้สีเขียวมรกต ตัดขอบตลอดแนวลำตัวด้วยเส้นสีขาวสะอาดตา แต่หากมีแรงกระเพื่อมของน้ำ หรือมีเงาพาดผ่านลงมาบนตัวเมื่อไหร่ พวกมันจะหุบห่อลำตัวให้ดูเรียวเล็กลงทันทีเพื่อให้ดูไม่น่าสนใจ จะได้หลบจากสายตาบรรดานักล่าได้ และนั่นเป็นการปกป้องตัวเองวิธีเดียวเท่าที่ทากใบไม้เขียวตัวน้อยซึ่งไม่มีพิษภัยใดๆ พอจะทำได้
ความน่าสนใจอีกอย่างของทากใบไม้ที่อยากกล่าวถึงคือ ที่มาของชื่อสกุล Elysia ซึ่งมีที่มาจากรากศัพท์ภาษาละตินสื่อถึงความสวยงาม หรือสถานที่แห่งความสุข มีผู้สันนิษฐานว่า อาจเชื่อมโยงกับชื่อของทุ่งเอลิเซียม (Elysian fields) ที่พำนักสุดท้ายของดวงวิญญาณในปกรณัมกรีกโบราณซึ่งเป็นทุ่งที่มีลักษณะสวยงาม จึงมักนำมาตั้งชื่อสกุลตามรูปร่างของทากที่สวยงามและพริ้วไหวเหมือนหญ้าในท้องทุ่ง
ส่วน leucolegnote ซึ่งเป็นชื่อชนิด มาจากการรวมกันของรากศัพท์ภาษากรีก คือ leuco ซึ่งหมายถึง สีขาว และ legnotos ซึ่งหมายถึง ขอบรอบนอก ชื่อชนิดที่ว่านี้จึงมีความหมายว่า “ขอบสีขาว” อีกทั้งเมื่อรวมเข้ากับชื่อสกุลจะเป็นการอธิบายลักษณะทางกายภาพของทากใบไม้เขียวได้ครบถ้วน
เจ้าทากใบไม้เขียวเป็นทากทะเลที่มีบ้านอยู่ในป่าชายเลน ช่วงน้ำขึ้นเหล่าทากจะคืบคลานออกหาอาหารตามพื้นเลนโคลนอันอ่อนนุ่ม และเมื่อน้ำลงก็จะคลานกลับมารวมตัวเป็นกลุ่มๆ ในแอ่งน้ำขนาดเล็ก ในบางแอ่งเจ้าทากใบไม้เขียวอาจจะรวมกลุ่มกันได้มากถึง 50 ตัว
เราสังเกตว่า แอ่งน้ำขนาดเล็กที่เหล่าทากใบไม้เขียวเลือกมารวมตัวกันในยามน้ำลงมักเป็นแอ่งน้ำขังตามโคนต้นไม้ในป่าชายเลน เช่น ต้นแสมทะเล ต้นฝาด หรือรูปูแสมใต้ร่มไม้ที่แสงแดดส่องถึง แต่กลับไม่ค่อยพบทากเหล่านี้ในแอ่งน้ำขนาดใหญ่ หรือแอ่งที่มีทางน้ำเชื่อมต่อกัน นั่นอาจเป็นเพราะหากเผชิญกับกระแสน้ำโดยตรง พวกมันก็มีโอกาสจะถูกกระแสน้ำพัดพาให้หลุดลอยออกไปได้ง่ายๆ หรือไม่แอ่งน้ำเล็กๆ แบบนี้ก็อาจมีสัตว์ผู้ล่า เช่น ปลา น้อยกว่าในแอ่งน้ำขนาดใหญ่ก็เป็นได้
เรายังสังเกตว่า ทากใบไม้บางกลุ่มยังอาศัยอยู่ร่วมกับปูแสมด้วย แม้ว่าธรรมชาติของปูแสมจะกินใบไม้ที่เน่าเปื่อยเป็นอาหารก็ตาม นั่นคงเพราะปูแสมคงรู้ว่า ทากใบไม้เขียวไม่ใช่อาหารอันโอชะของพวกมันแน่ๆ
ความสามารถพิเศษสุดของทากใบไม้เขียวคือ การสังเคราะห์แสงและสร้างอาหารเองได้ ซึ่งเดิมทีเราอาจเคยเข้าใจว่านั่นเป็นคุณสมบัติที่มีอยู่เฉพาะพืชเท่านั้น
ความสามารถพิเศษของทากใบสีเขียวมีที่มาจากรูปร่างและอุปนิสัยการกินของพวกมันเอง เมื่อน้ำขึ้นพวกมันจะคืบคลานหาสาหร่ายสีเขียวที่งอกงามอยู่ตามพื้นป่าชายเลน แล้วใช้ฟันขูดผิวสาหร่ายให้เปิดออกเพื่อดูดกินเนื้อสาหร่ายเหมือนเราดูดเยลลี่จากถุง พฤติกรรมเช่นนี้จึงทำให้พวกมันมีชื่อเรียกอีกอย่างว่า “Sap-sucking slug” หรือทากนักดูด
เนื้อสาหร่ายที่ดูดเข้ามานี้จะกระจายไปตามระบบลำเลียงอาหารซึ่งแตกแขนงออกไปคล้ายท่อน้ำเลี้ยงบนใบไม้ นั่นทำให้ลำตัวทากใบไม้เขียวที่เคยเป็นสีเหลืองอมเขียวจะค่อยๆ มีสีเขียวเข้มขึ้น เนื้อสาหร่ายส่วนที่ไม่ใช้จะถูกย่อยเป็นอาหาร เหลือเก็บไว้เฉพาะ “คลอโรพลาสต์” ซึ่งประกอบด้วยคลอโรฟิลล์ (เม็ดสีที่จับแสงระหว่างการสังเคราะห์แสง)
จากนั้นทากใบไม้เขียวก็แค่แผ่ลำตัวออกให้กว้างจนมีรูปร่างเหมือนใบไม้ รอรับแสงแดดที่สาดส่องลงมา เพื่อเริ่มเดินเครื่องผลิตอาหารด้วยการสังเคราะห์แสงเช่นเดียวกับพืชและสาหร่าย
ความสามารถในการเก็บคลอโรพลาสต์และใช้ในการสังเคราะห์แสงนี้ เป็นคุณลักษณะสุดพิเศษที่ทำให้ทากใบไม้เขียวโดดเด่นกว่าสัตว์ชนิดอื่นๆ มาก งานวิจัยชิ้นหนึ่งพบว่า ญาติใกล้ชิดของมันที่ชื่อ ทากมรกตตะวันออก(E. chlorotica) สามารถเก็บคลอโรพลาสต์ไว้ใช้ได้นานนับปีและสามารถอดอาหารได้หลายเดือน โดยอาศัยเพียงอาหารที่คลอโรพลาสต์ผลิตให้เท่านั้น
ปัจจุบันกลไกการเก็บรักษาคลอโรพลาสต์ในร่างกายของทากใบไม้เขียวในระยะเวลายาวนานเช่นนี้ ยังคงเป็นความลับที่บรรดานักวิทยาศาสตร์กำลังพยายามไขคำตอบ
การที่ทากใบไม้เขียวไม่ได้มีแค่รูปร่างที่เหมือนใบไม้เท่านั้น แต่ยังสามารถสังเคราะห์แสงผลิตอาหารได้เช่นเดียวกับพืชและสาหร่ายด้วย สัตว์ชนิดนี้จึงไม่เพียงได้คลานข้ามเส้นแบ่งของการเป็นแค่ “พืช” หรือ “สัตว์” เท่านั้น แต่ยังเป็นการเปลี่ยนความเข้าใจเดิมๆ ของเราที่มีมาว่า
“ถึงเป็นสัตว์ก็สามารถสร้างอาหารได้ หากมีโอกาสได้ผ่านวิวัฒนาการและกระบวนการปรับตัวบนโลกมายาวนานมากเพียงพอ”
ภาพทากใบไม้เขียวกำลังคืบคลานอยู่ในแอ่งน้ำเล็กๆ ที่ชายหญิงทั้งสามคนเห็น จึงไม่ใช่แค่สัตว์เล็กๆ ที่ดูสวยงามแปลกตาที่พวกเขาเคยเข้าใจเท่านั้น แต่หมายถึงสัตว์ที่กำลังคืบคลานข้ามเส้นแบ่งระหว่างการเป็นผู้ผลิต หรือผู้บริโภค อีกทั้งความ สามารถในการขโมยคลอโรพลาสต์แล้วนำมาใช้สร้างอาหารอันน่าทึ่งนี้ ก็เกิดขึ้นโดยผ่านกระบวนการวิวัฒนาการมาอย่างยาวนานหลายล้านปี จนกลายเป็นคุณสมบัติสุดพิเศษที่หาได้ยากยิ่งในสัตว์ทั้งหลาย
แต่เรื่องราวของทากใบไม้เขียวก็เป็นแค่หนึ่งในความน่าอัศจรรย์ใจไม่มีสิ้นสุดของธรรมชาติเท่านั้นเอง
เรื่องและภาพ วรพจน์ บุญความดี