ชวนค้นหาความหมายของสายน้ำ “อ่านน้ำ อ่านชีวิต มองวิถีไทยผ่านภูมิศาสตร์สายน้ำ” ใน SX2026

ชวนค้นหาความหมายของสายน้ำ “อ่านน้ำ อ่านชีวิต มองวิถีไทยผ่านภูมิศาสตร์สายน้ำ” ใน SX2026

วงเสวนา “อ่านน้ำ อ่านชีวิต มองวิถีไทยผ่านภูมิศาสตร์สายน้ำ” ในงาน Sustainability Expo 2026 SX2026

ร่วมชวนค้นหาความหมายของสายน้ำไปกับ ดร.ตรงใจ หุตางกูร นักวิจัยฝ่ายคลังข้อมูลวิชาการ ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์กรมหาชน) และอาศิรา พนาราม บรรณาธิการบริหาร นิตยสารเนชั่นแนลจีโอกราฟฟิก ฉบับภาษาไทย โดยมี กีรติกร นาคสมภพ รองบรรณาธิการบริหาร นิตยสารเนชั่นแนล จีโอกราฟฟิกฉบับภาษาไทย ดำเนินรายการ

บนเวทีเสวนาในครั้งนี้เป็นการแลกเปลี่ยนมุมมองของสายน้ำระหว่างนักวิชาการและนักทำสารคดีได้อย่างน่าสนใจ

“สายน้ำสร้างแผ่นดิน แผ่นดินสร้างมนุษย์ และสุดท้ายมนุษย์เปลี่ยนสายนํ้า” คือ เรื่องราวเกี่ยวกับสายนํ้าและมนุษย์ที่ ดร.ตรงใจ นำมาเล่าสู่กันฟัง ส่วน อาศิรา มองว่า “น้ำเป็นหนึ่งในเสียงที่เธอและหลายๆ คนให้ความสนใจเป็นอันดับต้นๆ จากการฟังซาวด์วอล์ก และเมื่อมีโอกาสเป็นที่ปรึกษาโครงการสารคดี Thai Rivers Series จึงอยากนำเสนอภาพชีวิต กับสาย น้ำที่เราได้เห็นจากมุมมองเล็กๆ แล้ว สะท้อนไปถึงภาพใหญ่ของสายน้ำทั่วประเทศ”

ดร.ตรงใจ หุตางกูร นักวิจัยฝ่ายคลังข้อมูลวิชาการ ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์กรมหาชน)
คุณอาศิรา พนาราม บรรณาธิการบริหาร นิตยสารเนชั่นแนลจีโอกราฟฟิก ฉบับภาษาไทย

ตลอดระยะเวลาหนึ่งชั่วโมงเนื้อความในวงเสวนาเต็มไปด้วยความน่าสนใจสรุปใจความสำคัญได้ดังนี้

1. หากเรามองคําว่า “นํ้า” ในปัจจุบัน เราอาจมองในมุมประโยชน์ใช้สอยหรือสิ่งจําเป็น แต่อาจไม่เคยมองนํ้าในรูปแบบ องค์รวมทั้งประเทศและด้วยเกิดเหตุนํ้าท่วมในภูมิภาคต่างๆ ติดต่อกันหลายปี เราอาจเริ่มสงสัยว่า แท้จริง แล้วเราสามารถ จัดการนํ้าได้หรือไม่ และเราจะคิดค้นเทคโนโลยีสู้นํ้าท่วมได้อย่างไร

คําถามแรกที่อาจผุดขึ้นมาในความคิดเมื่อพูดถึงปัญหานํ้าในประเทศอาจเป็นคําว่า “จัดการนํ้า” หรือ “สู้” แต่จากเสวนา และโครงการ Thai River Series ได้นําทางเลือกเก่ามานําเสนอในรูปแบบใหม่ เพื่อเผยมุมมองที่อาจนําไปสู่ทางออก ปัญหานํ้า อีกทั้งยังแสดงถึงความน่าทึ่งและสวยงามของวิถีชีวิตมนุษย์ที่เกิดขึ้นจากนํ้า เพราะในอดีตจนถึงปัจจุบันผู้คน บางส่วนไม่คิดที่จะ “ฝืน” หรือ “สู้” กับนํ้า แต่พวกเขากลับเลือกที่จะ “ปรับตัว” ใช้ชีวิตคู่ไปกับนํ้าแทน

2. หากเรามองคําว่า “นํ้า” ในปัจจุบัน เราอาจมองในมุมประโยชน์ใช้สอย หรือสิ่งจําเป็น แต่อาจไม่เคยมองนํ้าในรูปแบบ องค์รวมทั้งประเทศอย่างที่ภูมิศาสตร์มอง

ย้อนกลับไปเมื่อหลายศตวรรษที่แล้วในพื้นที่ราบตอนกลางของประเทศไทย ชาวสุโขทัยไม่ได้เลือกตั้งเมืองใกล้ภูเขาทาง ตะวันตกที่อยู่พ้นเขตน้ำท่วมของแม่น้ำยมในฤดูน้ำหลาก เมื่อถึงฤดูฝนน้ำจากภูเขาจะไหลลงเข้าสู่ตัวเมือง ชาวสุโขทัยจึง สร้างคันดินเพื่อเบี่ยงทางน้ำออกจากเมือง ไปยังคลองเก็บนํ้าทางตอนใต้เพื่อใช้ทําการเกษตรและใช้ในชีวิตประจําวันแทน

บรรยากาศการเสวนาเมื่อวันที่ 7 พฤศจิกายน 2569 ในงาน Sustainability Expo 2026 SX2026

เมื่อเปรียบเทียบกับกรุงศรีอยุธยาซึ่งตั้งอยู่บนที่ราบลุ่มและมีแม่น้ำหลายสายไหลผ่าน มีวิธีจัดการน้ำแตกต่างออกไป ผู้คน ในกรุงศรีอยุธยาใช้นํ้าไม่ใช่แค่ในทางการเกษตร หรือดํารงชีพ แต่ได้ใช้ทางเดินนํ้าขุดเมืองเป็นเกาะเพื่อป้องกันข้าศึก อีกทั้ง ยังขุดคลองในเกาะเพื่อคมนาคมและเก็บนํ้าจากฤดูนํ้าหลากซึ่งจะเห็นได้ว่า ผู้คนในแต่ละยุคสมัยต่างออกแบบเมืองให้สอดคล้องกับธรรมชาติของพื้นที่และความต้องการ

3.วิถีชีวิตของผู้คนยังปรับเปลี่ยนไปตามลักษณะของน้ำในแต่ละพื้นที่ ไม่ว่าจะเป็นน้ำจืด น้ำกร่อย หรือน้ำเค็ม รวมถึง ความเปลี่ยนแปลงของระดับน้ำในแต่ละฤดูกาล ผู้คนในอดีตเรียนรู้ที่จะอยู่ร่วมกับความเปลี่ยนแปลงเหล่านี้ เช่น การสร้าง เรือนแพที่สามารถลอยขึ้น-ลงตามระดับน้ำ การเลือกปลูกพันธุ์ข้าวที่เหมาะสมกับพื้นที่ที่ต้องเผชิญน้ำท่วมเป็นประจำ

4.วัฒนธรรม ความเชื่อ และประเพณีเกี่ยวกับสายน้ำ ในบางชุมชน ความเชื่อเรื่องสิ่งศักดิ์สิทธิ์ที่คอยดูแลรักษาแหล่งน้ำ เป็นส่วนหนึ่งของวิธีที่ผู้คนใช้ปกป้องธรรมชาติ พื้นที่บางแห่งถือเป็นพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ซึ่งช่วยสร้างความตระหนักในชุมชนว่า ทุกคนควรช่วยดูแลและไม่เข้าไปทำลาย แม้แต่การเชื่อมโยงระหว่างนํ้าและจิตวิญญานก็มีเหตุผลในการปรับตัวเข้ากับนํ้า ตัวอย่างใกล้ตัว เช่น การลอยกระทง ที่ปรับเปลี่ยนไปตามยุคสมัยมาลอยกระทงระบบออนไลน์แทน

ทั้งนี้แล้วโครงการ Thai River Series ต้องการบ่งบอกว่า “ทุกลายเส้นของนํ้าคือ การกําหนดทิศทางของประเทศ” เพราะเมื่อเราเข้าใจแม่นํ้าได้ดี เราสามารถรู้ได้ว่าอนาคตของประเทศจะไปทางไหน พร้อมด้วยความตระหนักรู้ว่า มนุษย์ เข้ามาเปลี่ยนแปลงระบบนิเวศของโลกและเราอยู่ในยุคภัยพิบัติ มันขึ้นอยู่กับเราที่จะเปลี่ยนแปลงโลกอย่างไร เพื่อให้ มนุษย์สามารถอยู่ร่วมกับน้ำและปรับตัวเข้ากับนํ้าได้อย่างยั่งยืนแทนที่จะสู้กับธรรมชาติ

คุณอาศิรา พนาราม, ดร.ตรงใจ หุตางกูร และคุณกีรติกร นาคสมภพ รองบรรณาธิการบริหาร นิตยสารเนชั่นแนล จีโอกราฟฟิกฉบับภาษาไทย ดำเนินรายการ

นี่คือเป้าหมายหนึ่งของ “Thai River Series” โครงการสารคดีระยะยาวระหว่างปี 2026–2030 ที่จะพาผู้ชมร่วมสำรวจ ภูมิศาสตร์ของสายน้ำและลำน้ำสาขาในประเทศไทย เริ่มจากภาคเหนือ ภาคอีสาน ภาคตะวันตก ภาคกลาง ภาคตะวันออก และภาคใต้ ตลอดจนวิถีชีวิต วัฒนธรรม ประเพณี และความเชื่อของผู้คนที่อยู่ร่วมกับสายน้ำ

รายงานและเรียบเรียงโดย
วรทย์ กุศลรักษาวงศ์
โครงการสหกิจศึกษา กองบรรณาธิการ นิตยสาร เนชั่นแนล จีโอกราฟฟิก ฉบับภาษาไทย


อ่านเพิ่มเติม : ฟัง “บาบ๋า เปอรานากัน สตูล” เล่าเรื่องดินแดนพหุวัฒนธรรมหลากมิติ

Recommend