วงเสวนา “อ่านน้ำ อ่านชีวิต มองวิถีไทยผ่านภูมิศาสตร์สายน้ำ” ในงาน Sustainability Expo 2026 SX2026
ร่วมชวนค้นหาความหมายของสายน้ำไปกับ ดร.ตรงใจ หุตางกูร นักวิจัยฝ่ายคลังข้อมูลวิชาการ ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์กรมหาชน) และอาศิรา พนาราม บรรณาธิการบริหาร นิตยสารเนชั่นแนลจีโอกราฟฟิก ฉบับภาษาไทย โดยมี กีรติกร นาคสมภพ รองบรรณาธิการบริหาร นิตยสารเนชั่นแนล จีโอกราฟฟิกฉบับภาษาไทย ดำเนินรายการ
บนเวทีเสวนาในครั้งนี้เป็นการแลกเปลี่ยนมุมมองของสายน้ำระหว่างนักวิชาการและนักทำสารคดีได้อย่างน่าสนใจ
“สายน้ำสร้างแผ่นดิน แผ่นดินสร้างมนุษย์ และสุดท้ายมนุษย์เปลี่ยนสายนํ้า” คือ เรื่องราวเกี่ยวกับสายนํ้าและมนุษย์ที่ ดร.ตรงใจ นำมาเล่าสู่กันฟัง ส่วน อาศิรา มองว่า “น้ำเป็นหนึ่งในเสียงที่เธอและหลายๆ คนให้ความสนใจเป็นอันดับต้นๆ จากการฟังซาวด์วอล์ก และเมื่อมีโอกาสเป็นที่ปรึกษาโครงการสารคดี Thai Rivers Series จึงอยากนำเสนอภาพชีวิต กับสาย น้ำที่เราได้เห็นจากมุมมองเล็กๆ แล้ว สะท้อนไปถึงภาพใหญ่ของสายน้ำทั่วประเทศ”



ตลอดระยะเวลาหนึ่งชั่วโมงเนื้อความในวงเสวนาเต็มไปด้วยความน่าสนใจสรุปใจความสำคัญได้ดังนี้
1. หากเรามองคําว่า “นํ้า” ในปัจจุบัน เราอาจมองในมุมประโยชน์ใช้สอยหรือสิ่งจําเป็น แต่อาจไม่เคยมองนํ้าในรูปแบบ องค์รวมทั้งประเทศและด้วยเกิดเหตุนํ้าท่วมในภูมิภาคต่างๆ ติดต่อกันหลายปี เราอาจเริ่มสงสัยว่า แท้จริง แล้วเราสามารถ จัดการนํ้าได้หรือไม่ และเราจะคิดค้นเทคโนโลยีสู้นํ้าท่วมได้อย่างไร
คําถามแรกที่อาจผุดขึ้นมาในความคิดเมื่อพูดถึงปัญหานํ้าในประเทศอาจเป็นคําว่า “จัดการนํ้า” หรือ “สู้” แต่จากเสวนา และโครงการ Thai River Series ได้นําทางเลือกเก่ามานําเสนอในรูปแบบใหม่ เพื่อเผยมุมมองที่อาจนําไปสู่ทางออก ปัญหานํ้า อีกทั้งยังแสดงถึงความน่าทึ่งและสวยงามของวิถีชีวิตมนุษย์ที่เกิดขึ้นจากนํ้า เพราะในอดีตจนถึงปัจจุบันผู้คน บางส่วนไม่คิดที่จะ “ฝืน” หรือ “สู้” กับนํ้า แต่พวกเขากลับเลือกที่จะ “ปรับตัว” ใช้ชีวิตคู่ไปกับนํ้าแทน
2. หากเรามองคําว่า “นํ้า” ในปัจจุบัน เราอาจมองในมุมประโยชน์ใช้สอย หรือสิ่งจําเป็น แต่อาจไม่เคยมองนํ้าในรูปแบบ องค์รวมทั้งประเทศอย่างที่ภูมิศาสตร์มอง
ย้อนกลับไปเมื่อหลายศตวรรษที่แล้วในพื้นที่ราบตอนกลางของประเทศไทย ชาวสุโขทัยไม่ได้เลือกตั้งเมืองใกล้ภูเขาทาง ตะวันตกที่อยู่พ้นเขตน้ำท่วมของแม่น้ำยมในฤดูน้ำหลาก เมื่อถึงฤดูฝนน้ำจากภูเขาจะไหลลงเข้าสู่ตัวเมือง ชาวสุโขทัยจึง สร้างคันดินเพื่อเบี่ยงทางน้ำออกจากเมือง ไปยังคลองเก็บนํ้าทางตอนใต้เพื่อใช้ทําการเกษตรและใช้ในชีวิตประจําวันแทน


เมื่อเปรียบเทียบกับกรุงศรีอยุธยาซึ่งตั้งอยู่บนที่ราบลุ่มและมีแม่น้ำหลายสายไหลผ่าน มีวิธีจัดการน้ำแตกต่างออกไป ผู้คน ในกรุงศรีอยุธยาใช้นํ้าไม่ใช่แค่ในทางการเกษตร หรือดํารงชีพ แต่ได้ใช้ทางเดินนํ้าขุดเมืองเป็นเกาะเพื่อป้องกันข้าศึก อีกทั้ง ยังขุดคลองในเกาะเพื่อคมนาคมและเก็บนํ้าจากฤดูนํ้าหลากซึ่งจะเห็นได้ว่า ผู้คนในแต่ละยุคสมัยต่างออกแบบเมืองให้สอดคล้องกับธรรมชาติของพื้นที่และความต้องการ
3.วิถีชีวิตของผู้คนยังปรับเปลี่ยนไปตามลักษณะของน้ำในแต่ละพื้นที่ ไม่ว่าจะเป็นน้ำจืด น้ำกร่อย หรือน้ำเค็ม รวมถึง ความเปลี่ยนแปลงของระดับน้ำในแต่ละฤดูกาล ผู้คนในอดีตเรียนรู้ที่จะอยู่ร่วมกับความเปลี่ยนแปลงเหล่านี้ เช่น การสร้าง เรือนแพที่สามารถลอยขึ้น-ลงตามระดับน้ำ การเลือกปลูกพันธุ์ข้าวที่เหมาะสมกับพื้นที่ที่ต้องเผชิญน้ำท่วมเป็นประจำ
4.วัฒนธรรม ความเชื่อ และประเพณีเกี่ยวกับสายน้ำ ในบางชุมชน ความเชื่อเรื่องสิ่งศักดิ์สิทธิ์ที่คอยดูแลรักษาแหล่งน้ำ เป็นส่วนหนึ่งของวิธีที่ผู้คนใช้ปกป้องธรรมชาติ พื้นที่บางแห่งถือเป็นพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ซึ่งช่วยสร้างความตระหนักในชุมชนว่า ทุกคนควรช่วยดูแลและไม่เข้าไปทำลาย แม้แต่การเชื่อมโยงระหว่างนํ้าและจิตวิญญานก็มีเหตุผลในการปรับตัวเข้ากับนํ้า ตัวอย่างใกล้ตัว เช่น การลอยกระทง ที่ปรับเปลี่ยนไปตามยุคสมัยมาลอยกระทงระบบออนไลน์แทน
ทั้งนี้แล้วโครงการ Thai River Series ต้องการบ่งบอกว่า “ทุกลายเส้นของนํ้าคือ การกําหนดทิศทางของประเทศ” เพราะเมื่อเราเข้าใจแม่นํ้าได้ดี เราสามารถรู้ได้ว่าอนาคตของประเทศจะไปทางไหน พร้อมด้วยความตระหนักรู้ว่า มนุษย์ เข้ามาเปลี่ยนแปลงระบบนิเวศของโลกและเราอยู่ในยุคภัยพิบัติ มันขึ้นอยู่กับเราที่จะเปลี่ยนแปลงโลกอย่างไร เพื่อให้ มนุษย์สามารถอยู่ร่วมกับน้ำและปรับตัวเข้ากับนํ้าได้อย่างยั่งยืนแทนที่จะสู้กับธรรมชาติ


นี่คือเป้าหมายหนึ่งของ “Thai River Series” โครงการสารคดีระยะยาวระหว่างปี 2026–2030 ที่จะพาผู้ชมร่วมสำรวจ ภูมิศาสตร์ของสายน้ำและลำน้ำสาขาในประเทศไทย เริ่มจากภาคเหนือ ภาคอีสาน ภาคตะวันตก ภาคกลาง ภาคตะวันออก และภาคใต้ ตลอดจนวิถีชีวิต วัฒนธรรม ประเพณี และความเชื่อของผู้คนที่อยู่ร่วมกับสายน้ำ
รายงานและเรียบเรียงโดย
วรทย์ กุศลรักษาวงศ์
โครงการสหกิจศึกษา กองบรรณาธิการ นิตยสาร เนชั่นแนล จีโอกราฟฟิก ฉบับภาษาไทย
อ่านเพิ่มเติม : ฟัง “บาบ๋า เปอรานากัน สตูล” เล่าเรื่องดินแดนพหุวัฒนธรรมหลากมิติ
