ปลากระเบน กับสถานะในปัจจุบัน พวกมันยังหลงเหลืออยู่มากแค่ไหนในท้องทะเล

ปลากระเบน ในทุกวันนี้ยังสบายดีอยู่หรือไม่

ปลากระเบน สัตว์น้ำในทะเลที่เราอาจจะไม่คุ้นเคยสักเท่าไหร่ แต่การดำรงอยู่ของมันก็สามารถชี้วัดความอุดมสมบูรณ์ของโลกใต้น้ำได้ดี ลองมาดูกันว่าชีวิตของเหล่ากระเบนเป็นอย่างไรบ้างในปัจจุบัน

แม้ว่าเราอาจจะคุ้นเคยกับการรับประทานสัตว์น้ำหลากชนิด แต่ในชีวิตประจำวันเราคงไม่มีโอกาสได้รับประทาน หรือแม้กระทั่งพบเจอสัตว์น้ำหน้าตาประหลาด และมีรูปร่างน่าเกรงขามอย่าง ปลากระเบน มากนัก แต่ด้วยกระแสการรับประทานอาหารที่ปรุงจากสายพันธุ์ที่เสี่ยงต่อการสูญพันธุ์เริ่มพูดถึงในกันสังคม อาจทำให้หลายคนเริ่มเกิดความสงสัยว่าในทุกวันนี้ปลากระเบนมีสถานะเช่นไรในท้องทะเล

ภาพถ่าย ศิรชัย อรุณรักษ์ติชัย

กระเบนราหูน้ำจืด, ปลากระเบนน้ำจืด, สัตวแพทย์, ปลากระเบนทีมนักวิจัยเก็บข้อมูลร่างกายของปลากระเบนราหูน้ำจืด (Urogymnus polylepis) ที่ติดเบ็ดของนักตกปลาในแม่น้ำแม่กลอง บริเวณอำเภออัมพวา จังหวัดสมุทรสงคราม ด้วยการที่ประชากรของปลากระเบนชนิดนี้ในประเทศไทยถูกจัดสถานะว่ามีความเสี่ยงขั้นวิกฤตต่อการสูญพันธุ์ (Critically Endangered) โดย IUCN ด้วยลักษณะทางชีววิทยาที่ออกลูกจำนวนน้อยและเจริญเติบโตช้ามากประกอบกับภัยคุกคามจากการที่แหล่งที่อยู่อาศัยเสื่อมโทรม นักวิจัยจึงพยายามศึกษาปลากระเบนเหล่านี้เพื่อใช้ในการอนุรักษ์ประชากรของพวกมันให้คงอยู่ในสายน้ำของเมืองไทย

ปลากระเบนจัดเป็นปลากระดูกอ่อนจำพวกหนึ่งที่มีบรรพบุรุษร่วมกันกับปลาฉลาม สามารถพบได้ทั่วไปทั้งในน้ำจืด น้ำกร่อย และทะเล ส่วนใหญ่จะหากินบริเวณพื้นท้องน้ำ และแพร่กระจายทั่วไปตามเขตอุบอุ่นและเขตร้อนทั่วโลก ลักษณะที่โดดเด่นของกระเบนคือการมีรูปร่างลำตัวแบนราบ อาจมีปุ่มกระดูกหรือหนามเล็ก ๆ ในบางบริเวณ และมีครีบอกที่แผ่ขยายคลุมส่วนหัวและบางส่วนของลำตัว หรืออาจจะคลุมลำตัวทั้งหมด บางชนิดอาจมีพิษที่เงี่ยง ขยายพันธุ์โดยออกลูกเป็นตัวหรือเป็นไข่แล้วแต่สายพันธุ์

ปลากระเบนพบเจอได้ที่ไหนในประเทศไทย

ปลากระเบนที่พบทั่วโลกมีมากกว่า 600 ชนิด สำหรับในประเทศไทย ได้มีการสำรวจเมื่อปี 2017 พบปลากระเบน 84 ชนิดทั้งในน้ำจืดและน้ำเค็ม ในแหล่งน้ำจืด ผู้คนส่วนใหญ่จะรู้จัก กระเบนเจ้าพระยา หรือ กระเบนราหู มากกว่าปลากระเบนน้ำจืดชนิดอื่น เนื่องจากเป็นปลากระเบนน้ำจืดที่มีขนาดใหญ่ที่สุดในโลก แต่ปลากระเบนน้ำจืดในประเทศไทยหลัก ๆ นั้นมีอยู่ 7 ชนิด ได้แก่ ปลากระเบนธง ปลากระเบนลาว ปลากระเบนเจ้าพระยา ปลากระเบนบัว ปลากระเบนแม่กลอง ปลากระเบนลาย และปลากระเบนขาว กระจายตัวทั่วไปตามแหล่งน้ำสายหลักของประเทศ เช่น แม่น้ำโขง แม่น้ำเจ้าพระยา แม่น้ำแม่กลอง แม่น้ำทั่วไปในภาคกลางและภาคใต้ สำหรับในส่วนของปลากระเบนน้ำเค็มนั้นมีหลากหลายชนิด แต่ชนิดที่นักดำน้ำรู้จักกันดีคือปลากระเบนราหูน้ำเค็ม ปลากระเบนนก ปลากระเบนจุดฟ้า สามารถพบได้ทั้งในทะเลอันดามันและทะเลชายฝั่งอ่าวไทย

่เรือประมง, อวน, ปลากระเบนติดอวน, ปลากระเบนปีศาจหางหนาม, ปลากระเบน
ปลากระเบนปิศาจหางหนาม (Mobula mobular) ถูกจับติดขึ้นมาในอวนล้อมของเรือประมงที่ออกหาปลาในทะเลอันดามัน นอกชายฝั่งของจังหวัดกระบี่ ในปัจจุบันปลากระเบนปิศาจทุกชนิดได้ถูกประกาศให้เป็นสัตว์ป่าคุ้มครองแล้วโดยกฏกระทรวงของกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม

มนุษย์กับปลากระเบน

ปลากระเบนสามารถนำมาใช้ประโยชน์ได้หลากหลาย ทั้งในเรื่องของการบริโภค ปรุงเป็นอาหารที่ถูกปากได้หลากหลายเมนู เช่นผัดเผ็ด ผัดขี้เมา หรือผัดฉ่า เช่นเดียวกับปลาฉลาม หรือแปรรูปเป็นปลาตากแห้ง ปลาป่น แปรรูปเป็นส่วนผสมของเครื่องยาจีน ทำเครื่องประดับ หรือเอาไปทำเป็นเครื่องหนังจากผลิตภัณฑ์ปลากระเบน ด้วยเหตุนี้ ปลากระเบนจึงเป็นอีกหนึ่งเป้าหมายในการล่าของมนุษย์ ไม่ต่างจากสัตว์น้ำหลากชนิดที่เรารับประทานกันอยู่บ่อย ๆ

ชาวประมง, ประมงอวนลาก, เครื่องมืออวนลาก, จับปลากระเบน. ปลากระเบน
ลูกเรือประมงและสัตว์น้ำหลากชนิดที่ถูกจับขึ้นมาโดยเรืออวนลากที่ออกหาปลาในน่านน้ำของหมู่เกาะมะริด ประเทศพม่า เครื่องมืออวนลากเป็นเครื่องมือประมงที่กวาดจับสัตว์น้ำโดยไม่เลือกชนิดและเป็นเครื่องมือประเภทที่จับติดปลากระเบนขึ้นมามากที่สุด

สถานะการอนุรักษ์

ปลากระเบนเป็นสัตว์ที่ออกลูกต่อครั้งไม่มากนัก เช่น กระเบนราหูออกลูกได้ครั้งละประมาณ 2-7 ตัวต่อครั้งในช่วงระยะเวลา 1-2 ปี อีกทั้งยังเป็นสัตว์อ่อนไหวต่อการเปลี่ยนแปลงของสภาพแวดล้อม หาได้ยากในแหล่งน้ำธรรมชาติอื่น ๆ ทั่วโลก นอกจากนี้ยังถูกคุกคามจากเครื่องมือประมง มีการบุกรุกทำลายถิ่นอาศัย การล่าเพื่อเกมกีฬา และการจับมาขายตามตลาดขายสัตว์น้ำ จนปัจจุบันมีจำนวนลดลงอย่างมาก นับเป็นหนึ่งในชนิดพันธุ์ที่เสี่ยงต่อการสูญพันธุ์ จึงมีความพยายามในการอนุรักษ์จากหลายภาคส่วนในสังคม กระทั่งในปี 2561 กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ได้ออกประกาศกฎกระทรวงกำหนดให้สัตว์ป่าบางชนิด เป็นสัตว์ป่าคุ้มครอง ในประกาศนี้ได้ระบุชนิดปลากระเบนเหล่านี้เป็นสัตว์คุ้มครอง เพื่อควบคุมการนำเข้า ส่งออก และการล่า ดังต่อไปนี้

– ปลากระเบนปีศาจครีบโค้ง
– ปลากระเบนปีศาจครีบสั้น
– ปลากระเบนปีศาจแคระ
– ปลากระเบนปีศาจหางหนาม
– ปลากระเบนแมนตาแนวปะการัง
– ปลากระเบนแมนตายักษ์
– ปลากระเบนราหูน้ำจืด หรือ ปลากระเบนเจ้าพระยา
– ปลาโรนิน หรือ ปลากระเบนท้องน้ำ

ปลากระเบนนก, สะพานปลา, สะพานปลาภูเก็ต, ขายปลากระเบน, ปลากระเบน
ปลากระเบนนกจุดขาว (Aetobatus ocellatus) ถูกวางไว้บนพื้นเพื่อให้พ่อค้าแม่ค้ามาทำการประมูล ที่ท่าเรือขององค์การสะพานปลา จังหวัดภูเก็ต ปลากระเบนชนิดนี้มีชื่อสามัญอยู่หลายชื่อ ได้แก่ ปลากระเบนนก ปลากระเบนค้างคาว ปลากระเบนเนื้อดำ และปลากระเบนยี่สน ซึ่งสิ่งมีชีวิตต่างๆมักมีชื่อสามัญหรือชื่อที่เรียกตามท้องถิ่นต่างๆอยู่หลายชื่อ และลวดลายบนลำตัวของกระเบนชนิดนี้ก็สามารถแตกต่างกันได้อย่างมากแม้ว่าเป็นชนิดเดียวกัน (intraspecific variation) ซึ่งสามารถก่อให้เกิดความเข้าใจผิดถึงชนิดพันธุ์กลายเป็นข้อถกเถียงกันได้

ในระดับโลก ปลากระเบนบางชนิดก็อยู่ในภาวะที่เสี่ยงอันตราย ในการจัดอันดับของสหภาพระหว่างประเทศเพื่อการอนุรักษ์ธรรมชาติ (IUCN) ได้ระบุว่า ปลากระเบนนกจุดขาว (Aetobatus ocellatus) อยู่ในสถานะ ความเสี่ยงต่อการสูญพันธุ์ (Vulnerable) หมายความว่า ประชากรของพวกมันถูกคุกคามอยู่และมีความเสี่ยงต่อการสูญพันธุ์ในอนาคต เช่นเดียวกับปลากระเบนสายพันธุ์ในโลกอื่น ๆ ที่มีสถานะใกล้เคียงกัน

การเพาะเลี้ยงในประเทศไทย

เนื่องด้วยปลากระเบนในธรรมชาตินั้นมีปริมาณลดลงย่างต่อเนื่อง แต่ด้วยความที่ปลากระเบนบางสายพันธุ์นั้นมีลวดลายสวยงาม ในประเทศไทย จึงมีผู้นิยมเพาะเลี้ยงและเพาะพันธุ์เพื่อจำหน่ายกันอย่างแพร่หลาย จนเกิดฟาร์มขนาดย่อม ขนาดกลาง และขนาดใหญ่เกิดขึ้นมากมาย ปลากระเบนสกุลที่นิยมเพาะเลี้ยงเพื่อจำหน่ายในเชิงอุตสาหกรรม คือ Potamotrygon spp. เป็นปลากระเบนน้ำจืดจากลุ่มน้ำแอมะซอน ส่วนสายพันธุ์อื่น ๆ มีการเพาะพันธุ์สำเร็จเฉพาะในพิพิธภัณฑ์สัตว์น้ำในปริมาณน้อยมาก โดยตลาดที่รองรับนั้นมีทั้งในประเทศและต่างประเทศ ประเทศที่มีการนำเข้ากระเบนสวยงามจากไทยได้แก่ จีน มาเลเซีย สิงคโปร์ ญี่ปุ่น ไต้หวัน ประเทศแถบยุโรป และประเทศในตะวันออกกลาง ราคาซื้อขายเริ่มต้นที่ 1,500 ไปจนถึงราวๆ 100,000 บาท ขึ้นอยู่กับความสวยงามของลวดลาย ขนาด และสายพันธุ์

ปลากระเบนทอง, ปลากระเบนน้ำเค็ม, สัตว์น้ำใต้ทะเล, ปลากระเบน
ปลากระเบนทอง (Taeniura lymma) หลบซ่อนตัวอยู่ใต้โขดปะการังในแนวปะการังน้ำตื้นของเกาะเต่า จังหวัดสุราษฎร์ธานี ปลากระเบนชนิดนี้สามารถพบเห็นได้ทั่วไป โดยมักจะซ่อนอยู่ใต้โขดหินหรือปะการังในเวลากลางวัน และออกว่ายหาอาหารโดยการขุดหาสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังในทรายกินในยามค่ำคืน

แม้ว่าการอนุรักษ์ปลากระเบนยังคงทำมาอย่างต่อเนื่องโดยความพยายามของกลุ่มนักอนุรักษ์ธรรมชาติที่ไม่อยากเห็นมันต้องหายไปในท้องทะเล แต่ดูเหมือนว่าคนทั่วไปอาจจะยังไม่ได้ตระหนักว่าพวกมันมีความเสี่ยงในการสูญพันธุ์ไปไม่น้อยกว่าสัตว์คุ้มครองอื่น ๆ จึงเป็นโจทย์ใหญ่ที่ทั้งนักอนุรักษ์ธรรมชาติและคนทั่วไปจะต้องตระหนักถึงสถานะของมันต่อไป


อ่านเพิ่มเติม บันทึกภาคสนามนักอนุรักษ์: ชะตากรรมบนเส้นด้ายของปลาโรนัน

เรื่องแนะนำ

จากกรงสู่ป่าจำลอง

เรื่องและภาพ กฤตนันท์  ตันตราภรณ์ (รางวัลชมเชยโครงการ 10 ภาพเล่าเรื่องปี 7) เมื่อ “แก้ว” หมีควายที่สำนักสงฆ์แห่งหนึ่งเลี้ยงไว้เกิดทำร้ายชาวบ้าน จนเกิดกระแสการตั้งคำถามเกี่ยวกับการกักขังและการปล่อยหมีคืนสู่ป่า จนเป็นที่มาของการเดินทางสู่สถานีเพาะเลี้ยงสัตว์ป่าบางละมุง ซึ่งเป็นสถานอนุบาลหมีแห่งใหญ่ที่สุดของประเทศที่รับหมีของกลางที่ถูกช่วยเหลือจากกลุ่มลักลอบค้าสัตว์ป่า หมีที่ถูกเลี้ยงหรือถูกทำร้าย ก่อนจะฟื้นฟูเพื่อปล่อยคืนสู่ธรรมชาติ  แต่การปล่อยหมีที่ถูกเลี้ยงไว้จนมีนิสัยพึ่งพามนุษย์จนเคยชินเช่นนี้ไม่ได้เป็นเรื่องง่าย  เนื่องจากหมีหลายตัวจำเป็นต้องอยู่ในความดูแลของสถานีเพาะเลี้ยงสัตว์ป่าแห่งนี้ไปจนตลอดชีวิต  สถานีฯ จึงทำกรงป่าจำลองขนาดใหญ่เพื่อให้พวกมันได้ใช้ชีวิตอย่างมีความสุข  ในขณะเดียวกัน สำหรับหมีที่มีอายุเหมาะสม ก็มีโครงการฝึกฝนและเตรียมตัวให้พวกมันได้กลับไปใช้ชีวิตในป่าต่อไป  

คุณมองออกไหมว่าเสือดาวซ่อนอยู่ตรงไหน?

ในวิดีโอนี้มีนักล่ากำลังซุ่มรอที่จะโจมตีอยู่…คุณมองออกหรือไม่ว่านักล่าซ่อนตัวอยู่ตรงไหน….คุณมองไม่ออกเช่นเดียวกับอิมพาลาฝูงนี้…. แต่แล้วทันใดนั้นเองเสือดาวตัวหนึ่งก็กระโจนออกมาจากที่ซ่อน อิมพาลาโชคร้ายต้องจบชีวิตลงเพราะพวกมันมองไม่เห็นศัตรู แม้ว่าพวกมันจะวิ่งได้อย่างรวดเร็วก็ตาม แต่เทคนิคการพรางตัวของเสือดาวนี้ทำให้ความเร็วของอิมพาลาไม่มีผลใดๆ   อ่านเพิ่มเติม : ภาพหาชมยากของยีราฟเผือก, ช่วยด้วย! ช้างปล้นรถบรรทุก

คุยกับซีซาร์ มิลแลน

ซีซาร์ มิลแลน เดินทางมาเมืองไทยบ่อยครั้งในระยะหลังเพื่อถ่ายทำรายการ Cesar Recruit’s: Asia ซึ่งออกอากาศ Season แรกไปแล้ว และอยู่ระหว่างการถ่ายทำ Season 2  เรามีโอกาสพบและสัมภาษณ์เขาเมื่อต้นปี 2560  สิ่งแรกที่ซีซาร์พูดถึงอยู่นอกเหนือความคาดหมายของเราอย่างสิ้นเชิง กล่าวคือ  ซีซาร์กล่าวถึงพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช ในหลวงรัชกาลที่ 9 ว่า สิ่งที่ทำให้เขาประทับใจในพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวนอกเหนือจากการที่ทรงเป็นคนรักสุนัขคือ พระองค์ทรงช่วยเหลือและรับชุบเลี้ยงสุนัขพันทางตัวหนึ่ง [น่าจะเป็นเรื่องราวของคุณทองแดง] ซีซาร์กล่าวว่า “เรามักได้ยินว่ากษัตริย์และสมาชิกราชวงศ์ต่างๆ มักนิยมชมชอบสุนัขบางสายพันธุ์ เป็นสุนัขพันธุ์แท้ เพราะเป็นส่วนหนึ่งของสถานะ เมื่อผมได้ยินเรื่องที่พระองค์ทรงช่วยเหลือและชุบเลี้ยงสุนัขธรรมดาๆตัวหนึ่ง  ผมรู้สึกได้ถึงน้ำพระทัยของพระองค์ คนไทยรักและเทิดทูนพระองค์ ผมเห็นได้ถึงความรักและความเคารพนี้ สิ่งที่พระองค์ทรงทำเพื่อประเทศชาติ ดังนั้น ผมจึงขอร่วมเป็นหนึ่งกับคนไทยเพื่อถวายพระเกียรติและร่วมรำลึกถึงพระองค์”   NGThai: คุณคิดว่าการที่เรามีหรือเลี้ยงสัตว์เลี้ยงโดยเฉพาะสุนัข ทำให้เราเป็นมนุษย์ที่ดีขึ้นหรือไม่ ซีซาร์: ในฐานะมนุษย์ เราต้องรักใครสักคน และต้องรู้สึกถึงการเป็นที่รัก บางครั้ง มนุษย์ไม่รักคุณตอบ แต่สัตว์รักคุณตอบเสมอ จิตวิญญาณเป็นเรื่องสำคัญมาก เพราะบอกเราว่า ความเชื่อหรือศรัทธามีอยู่จริง  สำหรับผม สุนัขคือตัวแทนของสัญชาตญาณ ความรัก และจิตวิญญาณ คนส่วนใหญ่ทุกวันนี้ฉลาดมาก แต่พวกเขารักไม่เป็น […]

ภารกิจขนน้ำช่วยเลียงผาบนเขาสมโภชน์

ระยะทางพิสูจน์ม้า กาลเวลาพิสูจน์ หมู… บดินทร์ จันทศรีคำ ผู้ชายที่มีใจอาสาเพื่อป่าไม้และสัตว์ป่า ทำไมต้อง “ขนน้ำให้ เลียงผา ” ผมได้รับข้อมูลที่มีการส่งต่อกันมาทางเฟซบุ๊ก เกี่ยวกับเรื่องการเชื้อชวนคนขนน้ำขึ้นไปให้ เลียงผา จึงเกิดความใคร่รู้ว่า กระบวนการ และกรรมวิธีเป็นอย่างไร เพราะอะไรทำใมมนุษย์อย่างเราๆ จึงต้องขนน้ำไปให้เลียงผา จากความสงสัยดังกล่าว ผมจึงได้พุดคุยกับน้าหมู บดินทร์ จันทร์ศรีคำ ผู้เป็นจุดเริ่มต้นของทุกอย่างในงานอาสาครั้งนี้ และเป็นประธาน​ชมรมฅนรักษ์​สัตว์​-ป่า สังกัด​องค์กร​อนุรักษ์ น้าหมูเล่าให้ฟังถึงที่มาของการขนน้ำขึ้นเขาสมโภชน์ว่า โครงการขนน้ำให้เลียงผาที่เขาสมโภชน์ เป็นโครงการต่อเนื่องมาจากเขาแผงม้าที่เริ่มต้นมาตั้งแต่ปี 2542 ส่วนที่เขาสมโภชน์น้าหมูเริ่มลงมือทำเมื่อปี 2549 เพราะได้รับเงินทุนจากโครงการไทยเข้มแข็ง ให้จัดตั้งศูนย์อนุบาลสัตว์ป่าที่บาดเจ็บและสัตว์ป่วยในพื้นที่เขาใหญ่และพื้นที่ภาคกลางทั้งหมด เราต้องหาสถานที่ที่เหมาะสมสำหรับก่อสร้างศูนย์ฯ และสุดท้ายได้ข้อสรุปร่วมกันที่จังหวัดนครนายกนครนายก โดยทางอุทยานแห่งชาติมอบพื้นที่ 500 ไร่เพื่อให้สร้างศูนย์ช่วยเหลือสัตว์ป่าภาคกลางนครนายก เพื่อรับรองดูแลสัตว์ป่าของกลางที่อยู่ระหว่างดำเนินคดี ให้นำมาอนุบาลไว้ที่นี่ วันหนึ่ง เจ้าหน้าที่พบเลียงผาเสียชีวิตใกล้ศูนย์ฯ ทางทีมสัตวแพทย์จึงผ่าตัดชันสูตร ผลปรากฏว่า เลียงผาตัวนั้นตายจากการติดเชื้อ และที่สำคัญคือพบสารเคมีในร่างกาย อีกไม่ถึงสองอาทิตย์ก็พบเลียงผาตายเป็นตัวที่สอง เจ้าหน้าที่ทุกคนที่อยู่ในศูนย์ฯ เกิดความสงสัยว่ามันมาจากไหน หนึ่งในเจ้าหน้าที่ที่เป็นคนท้องถิ่นบอกว่า เลียงผามาจากเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าเขาสมโภชน์ อำเภอชัยบาดาล จังหวัดลพบุรี เมื่อทีมสัตวแพทย์ชันสูตรก็พบผลลัพธ์เหมือนเลียงผาตัวแรก คือพบสารเคมีในเสือดและร่างกายขาดน้ำอย่างรุนแรง […]