วิวัฒนาการระบบไฟฟ้าโลกและการเปลี่ยนผ่านของประเทศไทย

วิวัฒนาการระบบไฟฟ้าโลกและการเปลี่ยนผ่านของประเทศไทย

จากจุดเริ่มต้นของไฟฟ้าสู่ยุคแห่งพลังงานสะอาด ระบบไฟฟ้าทั่วโลกกำลังเปลี่ยนผ่านเพื่อรองรับความต้องการพลังงานที่เพิ่มขึ้น พร้อมโจทย์สำคัญด้านความมั่นคงและสิ่งแวดล้อม ชวนย้อนรอยวิวัฒนาการไฟฟ้าไทยและโลก พร้อมทำความรู้จัก SMR เทคโนโลยีพลังงานแห่งอนาคตที่อาจเข้ามามีบทบาทสำคัญต่อระบบไฟฟ้าของประเทศไทย

[ADVERTISING FOR EGAT]

พลังงานไฟฟ้าเป็นโครงสร้างพื้นฐานสำคัญที่ขับเคลื่อนเศรษฐกิจ สังคม และคุณภาพชีวิต ตั้งแต่แสงสว่างในบ้านเรือน ภาคอุตสาหกรรม การสื่อสาร เทคโนโลยีดิจิทัล ไปจนถึงระบบคมนาคม ล้วนต้องพึ่งพาระบบไฟฟ้าที่มั่นคง ตลอดเวลากว่าสองศตวรรษ ระบบไฟฟ้าได้พัฒนาตามการเปลี่ยนแปลงของเศรษฐกิจ เทคโนโลยี และรูปแบบการใช้พลังงาน จากระบบผลิตไฟฟ้าในพื้นที่ขนาดเล็ก สู่โครงข่ายไฟฟ้าขนาดใหญ่ที่เชื่อมโยงแหล่งผลิตและผู้ใช้ไฟฟ้าเข้าด้วยกัน ขณะที่ประเทศไทยได้พัฒนาระบบไฟฟ้าให้สอดคล้องกับบริบทพลังงานโลก ควบคู่กับการใช้ทรัพยากรภายในประเทศ  เพื่อรองรับการเติบโตของเศรษฐกิจและสังคม

จุดเริ่มต้นของไฟฟ้า จากการปฏิวัติอุตสาหกรรมสู่ประเทศไทย

การปฏิวัติอุตสาหกรรมทำให้ถ่านหินและพลังงานไอน้ำเข้ามามีบทบาทสำคัญในการขับเคลื่อนโรงงาน เครื่องจักร และระบบขนส่ง ก่อนนำไปสู่การพัฒนาเทคโนโลยีด้านไฟฟ้า เครื่องกำเนิดไฟฟ้า และระบบผลิตไฟฟ้าในเวลาต่อมา

สำหรับประเทศไทย มีการนำไฟฟ้ามาใช้เป็นครั้งแรกเมื่อวันที่ 20 กันยายน พ.ศ. 2427 ในสมัยรัชกาลที่ 5 นับเป็นจุดเริ่มต้นของกิจการไฟฟ้าไทย

  • ก่อร่างระบบไฟฟ้าไทยกำเนิดโรงไฟฟ้า ระบบสายส่ง

ระบบไฟฟ้าพัฒนาจากการผลิตและจ่ายไฟในพื้นที่เฉพาะ ไปสู่ระบบผลิต ระบบส่ง และระบบจำหน่ายไฟฟ้าที่เชื่อมโยงกันมากขึ้น

หลังสงครามโลกครั้งที่ 2 ประเทศไทยเผชิญปัญหาขาดแคลนไฟฟ้าและต้นทุนเชื้อเพลิงสูง รัฐบาลจึงเร่งพัฒนาแหล่งพลังงานภายในประเทศ ทั้งพลังน้ำและถ่านหินลิกไนต์ นำไปสู่การจัดตั้งหน่วยงานสำคัญด้านพลังงาน ได้แก่ การไฟฟ้ายันฮี การไฟฟ้าตะวันออกเฉียงเหนือ และการลิกไนท์ เพื่อสร้างรากฐานระบบไฟฟ้าของประเทศ

  • พัฒนาโรงไฟฟ้าขนาดใหญ่และโครงข่ายไฟฟ้าแห่งชาติ

ประเทศไทยได้พัฒนาโรงไฟฟ้าขนาดใหญ่และระบบสายส่งไฟฟ้าแรงสูง เพื่อส่งไฟฟ้าจากแหล่งผลิตไปยังพื้นที่ต่าง ๆ ทั่วประเทศ 

ในปี พ.ศ. 2512 รัฐบาลได้ควบรวมทั้ง 3 หน่วยงานเข้าด้วยกันเป็นการไฟฟ้าฝ่ายผลิตแห่งประเทศไทย (กฟผ.) เพื่อทำหน้าที่ผลิตและส่งไฟฟ้าในภาพรวมของประเทศ พร้อมพัฒนาโครงข่ายไฟฟ้าให้มีความมั่นคงและรองรับการขยายตัวของเศรษฐกิจมาจนถึงปัจจุบัน 

  • ก๊าซธรรมชาติขับเคลื่อนพลังงานไทย

ต่อมาในปี พ.ศ. 2516 ประเทศไทยค้นพบก๊าซธรรมชาติในอ่าวไทย ก่อนเริ่มผลิตได้ในปี พ.ศ. 2524 ถือเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญของระบบพลังงานไทย ทำให้ก๊าซธรรมชาติถูกนำมาใช้เป็นเชื้อเพลิงหลักในการผลิตไฟฟ้า ช่วยลดการพึ่งพาน้ำมันนำเข้าจากต่างประเทศ 

  • เปลี่ยนผ่านพลังงานจากเชื้อเพลิงฟอสซิลสู่พลังงานสะอาด

วิกฤตการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศผลักดันให้ทั่วโลกรวมถึงประเทศไทยเร่งเปลี่ยนผ่านสู่พลังงานสะอาด โดยมุ่งเพิ่มสัดส่วนการผลิตไฟฟ้าจากพลังงานหมุนเวียน ทั้งพลังงานแสงอาทิตย์และพลังงานลม เพื่อเป้าหมายลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจก ขณะเดียวกันยังพัฒนาเทคโนโลยีโครงข่ายไฟฟ้าอัจฉริยะ (Smart Grid) และระบบกักเก็บพลังงาน (Energy Storage System : ESS) มาช่วยรองรับความผันผวนของการผลิตไฟฟ้าจากพลังงานหมุนเวียน

  • อนาคตระบบไฟฟ้า ยืดหยุ่น กระจายตัว และผสมผสาน

ในอนาคตระบบไฟฟ้าจะก้าวข้ามการพึ่งพาพลังงานรูปแบบเดียว ไปสู่ระบบพลังงานแบบผสมผสาน (Hybrid Energy System) ซึ่งใช้แหล่งพลังงานและเทคโนโลยีหลายรูปแบบร่วมกัน

หนึ่งในเทคโนโลยีที่ได้รับความสนใจคือ Small Modular Reactor (SMR) หรือเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์แบบโมดูลาร์ขนาดเล็ก โดยทั่วไปมีกำลังผลิตไฟฟ้าไม่เกิน 300 เมกะวัตต์ต่อโมดูล ได้รับการพัฒนาให้สามารถผลิตไฟฟ้าได้อย่างต่อเนื่องมีศักยภาพในการทำงานร่วมกับพลังงานหมุนเวียน และช่วยเสริมความมั่นคงให้กับระบบไฟฟ้าในยุคคาร์บอนต่ำ ซึ่งปัจจุบันประเทศไทยอยู่ระหว่างการศึกษาและเตรียมความพร้อมเทคโนโลยี SMR อย่างรอบด้าน

SMR คืออะไร และกระบวนการทำงานเป็นอย่างไร

ประเทศไทยมีการศึกษาและผลักดันโรงไฟฟ้า SMR โดยมีการบรรจุในร่างแผนพัฒนากำลังผลิตไฟฟ้า (Power Development Plan: PDP) เพื่อเป็นแหล่งผลิตไฟฟ้าพลังงานสะอาดที่ช่วยเสริมสร้างความมั่นคงของระบบไฟฟ้าของประเทศไทยในอนาคต

โรงไฟฟ้า SMR คือ โรงไฟฟ้าพลังงานความร้อนที่ใช้ความร้อนจากปฏิกิริยานิวเคลียร์ฟิชชัน (Nuclear Fission) ภายในเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์ (Nuclear Reactor) แทนการเผาไหม้เชื้อเพลิงฟอสซิล เช่น น้ำมัน ถ่านหิน และก๊าซธรรมชาติ โดยความร้อนจากปฏิกิริยาฟิชชันจะถูกนำไปใช้ในการต้มน้ำให้กลายเป็นไอน้ำส่งเข้าหมุนกังหันไอน้ำแรงดันสูงที่ต่อกับเครื่องกำเนิดไฟฟ้าเพื่อผลิตกระแสไฟฟ้าเข้าสู่ระบบ

หลักการพื้นฐานนี้มีลักษณะคล้ายกับโรงไฟฟ้าพลังความร้อนทั่วไป แตกต่างกันที่แหล่งพลังงานที่ใช้สร้างความร้อน สำหรับ SMR เป็นเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์ที่ใช้หลักการฟิชชันแบบเดียวกับโรงไฟฟ้านิวเคลียร์ขนาดใหญ่ แต่มาพร้อมกับการออกแบบให้เป็นโมดูล มีขนาดที่เล็กลง และยืดหยุ่นในการติดตั้งมากขึ้น

กระบวนการทำงานของเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์แบบโมดูลาร์ขนาดเล็ก
จุดเด่นของเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์แบบโมดูลาร์ขนาดเล็กที่มีความยืดหยุ่นในกระบวนการผลิตพลังงาน

SMR จะช่วยเสถียรภาพในการผลิตไฟฟ้าของโลกและไทยอย่างไร

หลายประเทศทั่วโลกพิจารณาเทคโนโลยีโรงไฟฟ้านิวเคลียร์เพื่อสร้างความมั่นคงด้านพลังงานและลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจก

ปัจจุบัน ณ เดือนกรกฎาคม พ.ศ. 2569 ทั่วโลกมีเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์กำลังเดินเครื่องผลิตไฟฟ้ากว่า 417 เครื่อง ใน  31 ประเทศ โดยผลิตไฟฟ้าคิดเป็นประมาณ 9% ซึ่งสะท้อนว่าพลังงานนิวเคลียร์เป็นส่วนหนึ่งของระบบผลิตไฟฟ้าในหลายภูมิภาคทั่วโลก อย่างไรก็ตาม แม้โรงไฟฟ้านิวเคลียร์ขนาดใหญ่นั้นมีประสิทธิภาพสูง สามารถผลิตไฟฟ้าได้อย่างต่อเนื่องและจำนวนมาก แต่ต้องใช้เงินลงทุนเริ่มต้นสูงและมีระยะเวลาก่อสร้างที่ยาวนาน จึงเกิดการพัฒนาโรงไฟฟ้า SMR ซึ่งมีกำลังผลิตไม่เกิน 300 เมกะวัตต์ต่อโมดูลาร์ เพื่อเอื้อต่อการทยอยลงทุนตามความต้องการ รวมถึงมีระยะเวลาการก่อสร้างน้อยกว่าเมื่อเทียบกับโรงไฟฟ้านิวเคลียร์ขนาดใหญ่

ระบบความปลอดภัย Passive Safety คือ หัวใจสำคัญของ SMR ซึ่งออกแบบให้ระบบระบายความร้อนสามารถทำงานได้เองโดยอัตโนมัติ มีการออกแบบให้รวมอุปกรณ์หลักที่สำคัญๆ ไว้ในโมดูล ช่วยลดความซับซ้อนของระบบ

SMR จะช่วยเสถียรภาพในการผลิตไฟฟ้าของโลกและไทยอย่างไร

หลายประเทศทั่วโลกพิจารณาเทคโนโลยีโรงไฟฟ้านิวเคลียร์เพื่อสร้างความมั่นคงด้านพลังงานและลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจก

ปัจจุบัน ณ เดือนกรกฎาคม พ.ศ. 2569 ทั่วโลกมีเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์กำลังเดินเครื่องผลิตไฟฟ้ากว่า 417 เครื่อง ใน  31 ประเทศ โดยผลิตไฟฟ้าคิดเป็นประมาณ 9% ซึ่งสะท้อนว่าพลังงานนิวเคลียร์เป็นส่วนหนึ่งของระบบผลิตไฟฟ้าในหลายภูมิภาคทั่วโลก อย่างไรก็ตาม แม้โรงไฟฟ้านิวเคลียร์ขนาดใหญ่นั้นมีประสิทธิภาพสูง สามารถผลิตไฟฟ้าได้อย่างต่อเนื่องและจำนวนมาก แต่ต้องใช้เงินลงทุนเริ่มต้นสูงและมีระยะเวลาก่อสร้างที่ยาวนาน จึงเกิดการพัฒนาโรงไฟฟ้า SMR ซึ่งมีกำลังผลิตไม่เกิน 300 เมกะวัตต์ต่อโมดูลาร์ เพื่อเอื้อต่อการทยอยลงทุนตามความต้องการ รวมถึงมีระยะเวลาการก่อสร้างน้อยกว่าเมื่อเทียบกับโรงไฟฟ้านิวเคลียร์ขนาดใหญ่

SMR ทั่วโลก คืบหน้าไปถึงไหน

มีหลายประเทศผู้ผลิตเทคโนโลยี ที่ได้รับการยอมรับว่าเป็นผู้นำด้านการพัฒนาเทคโนโลยีโรงไฟฟ้า SMR แม้หลายโครงการจะยังไม่เปิดดำเนินการเชิงพาณิชย์ ปัจจุบันโรงไฟฟ้า SMR กำลังอยู่ในช่วงเปลี่ยนผ่านจากการพัฒนาเทคโนโลยีไปสู่การใช้งานจริง โดยมีทั้งอยู่ระหว่างก่อสร้าง และอยู่ในกระบวนการออกแบบ หรือขออนุญาต เพื่อให้สามารถรองรับความต้องการใช้ไฟฟ้าที่เติบโตอย่างรวดเร็วจากเทคโนโลยี AI ตัวอย่างเช่น

  • สหรัฐอเมริกา ถือเป็นผู้นำด้านการวิจัย การออกแบบ และระบบกำกับดูแล ซึ่งพัฒนาเทคโนโลยี SMR หลายรูปแบบ เช่น NuScale, GE Hitachi BWRX-300, X-energy และ TerraPower ซึ่งส่วนใหญ่อยู่ระหว่างการก่อสร้าง และคาดว่าสามารถเดินเครื่องผลิตไฟฟ้าเชิงพาณิชย์ได้ช่วงปี 2030
  • สหราชอาณาจักร ผู้พัฒนาเทคโนโลยี Rolls-Royce SMR และอยู่ระหว่างกระบวนการอนุมัติแบบมาตรฐาน (Generic Design Assessment)
  • ประเทศแคนาดา กำลังเดินหน้าโครงการ Darlington New Nuclear Project ในรัฐออนแทรีโอ โดยใช้เทคโนโลยี BWRX-300 ขนาดประมาณ 300 เมกะวัตต์ ปัจจุบันเครื่องแรกอยู่ระหว่างการก่อสร้าง นับเป็นอีกก้าวสำคัญของการพัฒนา SMR เชิงพาณิชย์ในอเมริกาเหนือ
  • สหพันธรัฐรัสเซีย เป็นประเทศแรกของโลกที่นำ SMR มาเดินเครื่องเชิงพาณิชย์ ใช้โรงไฟฟ้านิวเคลียร์แบบลอยน้ำ ซึ่งเริ่มผลิตไฟฟ้าเชิงพาณิชย์ตั้งแต่ปี 2020 เพื่อจ่ายไฟให้พื้นที่ห่างไกลในเมือง
  • สาธารณรัฐประชาชนจีน ถือเป็นหนึ่งในประเทศผู้นำด้านการพัฒนา SMR โดยมีโครงการสำคัญ 2 โครงการ ได้แก่ โครงการ HTR-PM ที่ Shidao Bay มณฑลซานตง ซึ่งเป็นเครื่องปฏิกรณ์แบบ High-Temperature Gas-cooled Reactor (HTGR) ผลิตไฟฟ้าได้ประมาณ 210 เมกะวัตต์ เริ่มเดินเครื่องเชิงพาณิชย์เมื่อปลายปี 2023 ถือเป็นเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์โมดูลาร์อุณหภูมิสูงเชิงพาณิชย์แห่งแรกของโลก และเป็นต้นแบบของเทคโนโลยี Generation IV และโครงการ Linglong One (ACP100) ที่เมืองฉางเจียง มณฑลไห่หนาน ซึ่งเป็นเครื่องปฏิกรณ์ SMR แบบน้ำอัดแรงดันขนาด 125 เมกะวัตต์ เป็น SMR แบบใช้บนพื้นดินเครื่องแรกของโลกที่เข้าสู่การพัฒนาเชิงพาณิชย์ เริ่มก่อสร้างปี 2021 ปัจจุบันอยู่ในช่วงทดสอบระบบก่อนบรรจุเชื้อเพลิง เพื่อเตรียมความพร้อมเดินเครื่องเชิงพาณิชย์ปลายปี 2026
  • ประเทศญี่ปุ่น มีประสบการณ์ด้านโรงไฟฟ้านิวเคลียร์ขนาดใหญ่ สนใจพัฒนาเทคโนโลยี SMR ควบคู่กับโรงไฟฟ้านิวเคลียร์ขนาดใหญ่ และล่าสุดได้ร่วมมือกับสหรัฐฯ และเกาหลีใต้เพื่อผลักดันการใช้งาน SMR ในประเทศที่สามเพื่อขยายตลาดและความร่วมมือด้านพลังงานสะอาด
  • สาธารณรัฐเกาหลี ได้พัฒนาเทคโนโลยี SMART Reactor เป็นหนึ่งใน SMR รุ่นแรก ๆ ที่ได้รับการรับรองการออกแบบในระดับประเทศ และปัจจุบันกำลังพัฒนาเทคโนโลยี i-SMR ที่คาดว่าจะเริ่มใช้งานในปี 2036
  • ในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้มีหลายประเทศที่บรรจุเทคโนโลยีดังกล่าวไว้ในแผนพลังงานชาติ ไม่ว่าจะเป็นเวียดนาม อินโดนีเซีย และฟิลิปปินส์ ส่วนสิงคโปร์อยู่ระหว่างการศึกษาความเป็นไปได้ที่จะบรรจุโรงไฟฟ้า SMR ไว้ในแผนพลังงานในอนาคต

ประเทศไทยมีรายงานว่า ปัจจุบันการผลิตไฟฟ้าในระบบยังประกอบด้วยก๊าซธรรมชาติ 61.66% ไฟฟ้านำเข้า 15.07% พลังงานหมุนเวียน 10% ลิกไนต์ 3.32% ถ่านหิน 7% พลังน้ำ 2.91% น้ำมันดีเซล 0.03% และอื่น ๆ 0.01%  ขณะที่มีแนวโน้มความต้องการใช้ไฟฟ้าของประเทศเพิ่มสูงขึ้นจากการเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจ และเทคโนโลยี โดยเฉพาะการขยายตัวของอุตสาหกรรมยานยนต์ไฟฟ้า (EV) และศูนย์ข้อมูล (Data Center) ซึ่งต้องการไฟฟ้าปริมาณมากและมีความมั่นคงสูง โดยร่างแผนพัฒนากำลังผลิตไฟฟ้าของประเทศไทย (PDP) มีการพิจารณาเพิ่มสัดส่วนการผลิตไฟฟ้าจากเทคโนโลยีพลังงานสะอาดและบรรจุการผลิตไฟฟ้าจาก SMR เพื่อเพิ่มกำลังผลิตไฟฟ้าพลังงานสะอาดที่มีความเสถียรให้มากขึ้น และเพียงพอที่จะรักษาความมั่นคงระบบไฟฟ้าของประเทศ

การเลือกพื้นที่ตั้งโรงไฟฟ้า SMR เป็นขั้นตอนที่ต้องมีความรัดกุมและต้องเป็นไปตามมาตรฐานความปลอดภัยระดับสากล

ประเทศไทย กับ SMR

         ปัจจุบันประเทศไทยอยู่ในขั้นศึกษาความเหมาะสมและเตรียมความพร้อมตามแนวทางของ IAEA ซึ่งกำหนด Milestones Approach ครอบคลุม 19 ประเด็นโครงสร้างพื้นฐาน ตั้งแต่นโยบายระดับชาติ กฎหมาย และการกำกับดูแล บุคลากร เทคโนโลยี พื้นที่ตั้ง ระบบสายส่ง การจัดการด้านเชื้อเพลิงและกากกัมมันตรังสี และการสร้างความรู้ความเข้าใจของประชาชน

         หากประเทศไทยเดินหน้าโครงการจะใช้เวลาสำหรับการเตรียมโครงสร้างพื้นฐาน การพัฒนาโครงการการก่อสร้าง และการทดสอบระบบก่อนเข้าสู่การผลิตไฟฟ้าเชิงพาณิชย์ โดยแบ่งการพัฒนาโครงการโรงไฟฟ้า SMR ออกเป็น 3 ระยะ ได้แก่

  1. เตรียมโครงการ ประมาณ 2-3 ปี ศึกษาความเหมาะสม วางแผนโครงการ และเตรียมโครงสร้างพื้นฐาน
  2. ดำเนินโครงการ ประมาณ 4-5 ปี พัฒนาแบบเทคโนโลยี ขออนุญาต และเตรียมความพร้อมด้านต่างๆ
  3. ก่อสร้างและทดสอบระบบ ประมาณ 6-7 ปี ก่อสร้าง บรรจุเชื้อเพลิงนิวเคลียร์ ทดสอบระบบ และทดสอบเดินเครื่องจนพร้อมเดินเครื่องเชิงพาณิชย์

ข้อมูล ณ เดือนมิถุนายน 2569


อ่านเพิ่มเติม : ปฏิกิริยานิวเคลียร์ฟิวชัน เบื้องหลังการแสวงหาแหล่งพลังงานอนันต์

Recommend