“ตั้งแต่ผมอายุเพียง 3 ขวบ สถานที่แรก ๆ ที่ผมได้มีโอกาสสัมผัสธรรมชาติอย่างใกล้ชิด

คือเส้นทางศึกษาธรรมชาติกิ่วแม่ปาน อุทยานแห่งชาติดอยอินทนนท์”

ที่นี่เป็นสถานที่แรก ๆ ที่ทำให้ผมหลงรักกับธรรมชาติ การได้เห็นรอยเล็บเก่าของหมีควายที่ถูกขีดข่วนไว้ตามลำต้นไม้ ได้ดูนกกระทาดงคอสีแสดที่คุ้ยเขี่ยใบไม้ตามพื้นป่าข้างทางเดิน ได้ฟังเสียงสุดไพเราะของนกกระจิ๊ดหางขาวหิมาลัยที่เกาะอยู่บนเรือนยอดร้องรับแสงเช้า ล้วนเป็นความทรงจำที่ทำให้ผมไม่เคยเบื่อกับการใช้เวลาอยู่ในป่า

เมื่อเวลาผ่านไปกว่าสิบปี จากเด็กคนหนึ่งที่เพียงชื่นชอบการเดินป่า ผมได้เรียนรู้ว่า อุทยานแห่งชาติดอยอินทนนท์ ไม่ได้มีเพียงยอดเขาที่สูงที่สุดของประเทศไทย แต่มันยังเป็นพื้นที่สำคัญที่รวบรวมความหลากหลายทางชีวภาพอันโดดเด่นไว้มากมาย เป็นบ้านของสิ่งมีชีวิตจากหลากหลายถิ่นกำเนิด และเป็นหนึ่งในพื้นที่อนุรักษ์ที่มีคุณค่ามากที่สุดแห่งหนึ่งของประเทศ

ดอยอินทนนท์ ขึ้นชื่อว่าเป็น ‘จุดสูงสุดแดนสยาม’ ด้วยระดับความสูงจากน้ำทะเล 2,565 เมตร แต่นอกจากจะเป็นสถานที่ท่องเที่ยวสำคัญของประเทศไทยแล้ว ยอดเขาแห่งนี้ยังเป็นจุดปลายสุดของเทือกเขาหิมาลัย ทำให้สิ่งมีชีวิตที่อาศัยอยู่ในป่าบริเวณนี้ มีความโดดเด่นเป็นเอกลักษณ์จากผืนป่าอื่น ๆ ในประเทศไทย จากมุมมองของนักดูนก ผมสามารถเห็นได้ชัดถึงชนิดนกที่มีความเฉพาะตัวหลายชนิดบนยอดดอยแห่งนี้ ที่ปกตินั้นพบเจอยากมาก ๆ แต่บนยอดดอยอินทนนท์สามารถพบเจอได้เป็นจำนวนมาก ในระยะที่ใกล้ชิด

ความพิเศษของดอยอินทนนท์อยู่ที่ความหลากหลายของระบบนิเวศ ซึ่งเปลี่ยนแปลงไปตามระดับความสูง จากพื้นที่ต่ำบริเวณ ‘ตีนดอย’ ที่เป็นป่าเต็งรัง อันเป็นถิ่นอาศัยของนกอย่าง เหยี่ยวแมลงปอขาแดง และนกหัวขวานเขียวตะโพกแดง เมื่อไต่ระดับสูงขึ้นสู่ป่าดิบเขาในช่วง ‘กลางดอย’ เราจะพบชนิดนกที่แตกต่างออกไป เช่น นกภูหงอนหัวลาย นกจับแมลงเล็กขาวดำ ฯลฯ 

เมื่อเดินทางถึง ‘ยอดดอย’ ที่สูงถึง 2,565 เมตรเหนือระดับน้ำทะเล เราจะสามารถเห็นได้ถึงระบบนิเวศที่เปลี่ยนกลายเป็นป่าเมฆ ซึ่งถือเป็นหนึ่งในเอกลักษณ์ของดอยอินทนนท์ ความสูงและสภาพอากาศที่เย็นตลอดปีเอื้อให้เกิดชนิดของนกหลายตัวที่ไม่สามารถพบได้ในพื้นที่ส่วนอื่นของประเทศ ไม่ว่าจะเป็นนกกินปลีหางยาวเขียว ชนิดย่อย angkanensis ซึ่งพบได้บนดอยอินทนนท์เพียงแห่งเดียวในโลก หรือนกกระจิ๊ดคอเทา ซึ่งในประเทศไทยสามารถพบได้เฉพาะบนยอดดอยแห่งนี้เท่านั้น

ในพื้นที่เพียง 482 ตารางกิโลเมตร อุทยานแห่งชาติดอยอินทนนท์มีรายงานนกกว่า 529 ชนิด (ข้อมูล ณ​ เดือนกรกฎาคม พ.ศ. 2569) คิดเป็นเกือบครึ่งหนึ่งของชนิดนกทั้งหมดที่สามารถพบได้ในประเทศไทย ซึ่งความหลากหลายอันน่าทึ่งนี้เกิดจากการผสมผสานของหลาย ๆ ปัจจัย ทั้งความแตกต่างของระบบนิเวศในแต่ละระดับความสูง การเป็นแหล่งอาศัยของทั้งนกประจำถิ่นและนกอพยพ รวมถึงตำแหน่งทางภูมิศาสตร์ที่ลงตัว

ด้วยความเป็นจุดปลายสุดของเทือกเขาหิมาลัย ดอยอินทนนท์จึงมีลักษณะที่คล้ายคลึงกับภูเขาสูงในเมียนมา จีนตอนใต้ และอินเดียตอนเหนือ ส่งผลให้นกที่มีการกระจายพันธุ์บนภูเขาสูงในภูมิภาคเหล่านี้หลายชนิด ก็สามารถพบได้ที่ดอยอินทนนท์เช่นกัน ยิ่งไปกว่านี้ ในช่วงฤดูหนาวของทุก ๆ ปี อุทยานแห่งชาติดอยอินทนนท์ยังเป็นบ้านของนกนานาชนิดที่อพยพเข้ามาพักอาศัยนอกฤดูผสมพันธุ์ ซึ่งส่งเสริมถึงความหลากหลายของชนิดนก และทำให้พื้นที่แห่งนี้มักถูกยกย่องว่าเป็นสถานที่ดูนกที่สำคัญที่สุดอีกที่หนึ่งของประเทศไทย

ทุก ๆ ช่วงปลายปีซึ่งเป็นช่วงปิดเทอมของโรงเรียน ผมมักเดินทางขึ้นไปถ่ายภาพนกบนดอยอินทนนท์เป็นประจำ ยิ่งใช้เวลาอยู่บนภูเขาแห่งนี้มากเท่าไร ผมก็ยิ่งตระหนักว่า แม้ดอยอินทนนท์จะเป็นจุดหมายของนักดูนกจากทั่วทุกมุมโลก แต่คนในพื้นที่ที่สามารถระบุนกชนิดต่าง ๆ หรือมีความเชี่ยวชาญด้านการดูนกโดยตรงกลับมีอยู่เพียงไม่กี่คน ขณะเดียวกัน ชาวเขาที่ทำหน้าที่เป็นผู้นำเดินตามเส้นทางศึกษาธรรมชาติหลายแห่งกลับได้รับค่าตอบแทนน้อยมาก เมื่อเทียบกับไกด์ที่มีความเชี่ยวชาญเฉพาะทางด้านการดูนก

ภาพความแตกต่างดังกล่าวทำให้ผมเริ่มตั้งคำถามว่า ผมจะสามารถนำงานอดิเรกด้านการถ่ายภาพและความรู้ด้านการดูนกของตนเองมาใช้ให้เกิดประโยชน์ต่อชุมชนได้อย่างไร เพราะในขณะที่นักดูนกจำนวนมากเดินทางข้ามประเทศเพื่อมาชมนกบนดอยอินทนนท์ กลับมีคนในพื้นที่เพียงไม่กี่คนที่มีโอกาสเรียนรู้และต่อยอดความรู้เหล่านั้นให้กลายเป็นอาชีพ

ความคิดนี้จึงกลายเป็นหนึ่งในจุดเริ่มต้นของโครงการ “Wings of Inthanon” โปรเจ็กต์เล็ก ๆ ที่รวบรวมภาพถ่ายและข้อมูลของนกที่พบในอุทยานแห่งชาติดอยอินทนนท์มาอยู่ในคู่มือดูนกแบบ Pocket Field Guide โดยมีเป้าหมายไม่เพียงเพื่อถ่ายทอดความงดงามของนกบนภูเขาแห่งนี้ แต่ยังเพื่อช่วยให้พี่ ๆ ไกด์ ผู้นำเดินป่า ผู้ที่สนใจ ได้รู้จักนกที่อาศัยอยู่รอบตัวพวกเขามากขึ้น และสามารถนำความรู้นั้นไปต่อยอดเป็นทักษะหรือรายได้เสริมในอนาคต

เมื่อต้นปี พ.ศ. 2569 ที่ผ่านมา โครงการเล็ก ๆ นี้ได้เกิดขึ้นจริงด้วยการสนับสนุนด้านการพิมพ์จาก AME Imaginative ทำให้คู่มือดูนก Wings of Inthanon ได้รับการจัดพิมพ์จำนวน 200 เล่ม เพื่อนำไปมอบให้แก่ชุมชนและผู้นำเดินในพื้นที่อุทยานแห่งชาติดอยอินทนนท์ โดยในเดือนเมษายนที่ผ่านมา ผมได้เดินทางกลับขึ้นดอยเพื่อนำคู่มือส่วนหนึ่งไปส่งมอบด้วยตนเอง และมีแผนที่จะกลับไปแจกจ่ายเพิ่มเติมอีกครั้งในช่วงปลายปีนี้

แนวคิดสำคัญของโครงการ Wings of Inthanon อีกอย่างคือการทำให้ความรู้เกี่ยวกับนกสามารถเข้าถึงได้ง่ายสำหรับทุกคน ไม่ว่าจะเป็นนักดูนกที่เดินทางมาจากต่างประเทศ หรือคนในพื้นที่ที่อาศัยอยู่ร่วมกับธรรมชาติของที่นี่มาโดยตลอด ด้วยเหตุนี้ ผมจึงเลือกใช้ทั้งภาษาไทยและภาษาอังกฤษในการสื่อสารข้อมูลภายในคู่มือ เพื่อช่วยให้ไกด์ท้องถิ่นและนักท่องเที่ยวสามารถสื่อสารกันได้สะดวกยิ่งขึ้น โดยตัวหนังสือยังถูกออกแบบให้มีขนาดกะทัดรัด พกพาได้ง่าย และเหมาะกับการใช้งานจริงในภาคสนาม

เป้าหมายของโครงการนี้ไม่ได้หยุดอยู่เพียงการสร้างโอกาสให้คนในพื้นที่ได้เรียนรู้เกี่ยวกับนกมากขึ้น หรือช่วยให้การทำงานร่วมกับนักท่องเที่ยวต่างชาติเป็นไปได้สะดวกยิ่งขึ้น แต่สิ่งที่ผมหวังมากกว่านั้นคือการทำให้ผู้คนหันมามองเห็นคุณค่าของธรรมชาติที่อยู่รอบตัวพวกเขา หลายครั้ง คนเรามักมองผืนป่าเป็นเพียงพื้นที่สำหรับการท่องเที่ยว หรือเป็นทรัพยากรที่สามารถนำมาใช้ประโยชน์ได้ แต่สำหรับผม ดอยอินทนนท์คือบ้านของสิ่งมีชีวิตนับไม่ถ้วนที่ต่างพึ่งพาอาศัยกันอยู่ในระบบนิเวศอันซับซ้อน

ดังนั้น การอนุรักษ์ธรรมชาติผืนนี้เอาไว้จึงไม่ได้เป็นประโยชน์ต่อสัตว์ป่าเพียงอย่างเดียว แต่ยังส่งผลโดยตรงต่อผู้คนที่อาศัยอยู่ร่วมกับผืนป่าแห่งนี้อีกด้วย ในแต่ละปี ดอยอินทนนท์ต้อนรับนักท่องเที่ยวจำนวนมากที่เดินทางมาเพื่อชื่นชมความงดงามของธรรมชาติและความหลากหลายทางชีวภาพที่มีอยู่ ซึ่งก่อให้เกิดรายได้แก่ชุมชนในรูปแบบต่าง ๆ ไม่ว่าจะเป็นการนำเดินศึกษาธรรมชาติ ที่พัก ร้านอาหาร หรือกิจกรรมด้านการท่องเที่ยวเชิงนิเวศ

นี่คือเหตุผลที่ผมเชื่อว่า การแบ่งปันความรู้ด้านการดูนกให้กับคนในพื้นที่มีความสำคัญไม่แพ้การอนุรักษ์ตัวนกเอง ยิ่งผู้คนเข้าใจและเห็นคุณค่าของความหลากหลายทางชีวภาพมากเท่าไหร่ พวกเขาก็ยิ่งมีบทบาทสำคัญในการดูแลรักษาธรรมชาติมากขึ้นเท่านั้น

ในมุมมองของผม การท่องเที่ยวเชิงนิเวศเป็นตัวอย่างที่ชัดเจนว่าการอนุรักษ์ธรรมชาติและการพัฒนาคุณภาพชีวิตของคนในพื้นที่สามารถดำเนินไปควบคู่กันได้ เมื่อผืนป่าได้รับการดูแลรักษา ความหลากหลายทางชีวภาพที่ดึงดูดผู้คนจากทั่วโลกก็ยังคงอยู่ และสามารถสร้างประโยชน์ให้แก่ชุมชนได้อย่างต่อเนื่องในระยะยาว

ทั้งนี้ Wings of Inthanon อาจเป็นเพียงโครงการเล็ก ๆ เมื่อเทียบกับความยิ่งใหญ่ของผืนป่าที่โอบล้อมภูเขาแห่งนี้ และผมก็ไม่ได้คาดหวังว่าทุกคนจะหันมาสนใจนกหรือธรรมชาติจากโครงการนี้ในทันที แต่หากหนังสือเล่มเล็ก ๆ เล่มหนึ่งสามารถช่วยให้ใครสักคนรู้จักนกที่อาศัยอยู่รอบตัวมากขึ้น หรือเปิดโอกาสให้คนในพื้นที่เพียงไม่กี่คนได้ต่อยอดความรู้ไปสู่เส้นทางใหม่ ๆ ผมเชื่อว่านั่นก็เป็นก้าวเล็ก ๆ ที่มีความหมายมาก ๆ แล้ว

ตลอดระยะเวลากว่า 13 ปีที่ผ่านมา ดอยอินทนนท์ได้พาผมออกเดินทางไกลกว่าที่ผมเคยจินตนาการไว้ จากเด็กอายุ 3 ขวบที่เพียงหลงใหลในเสียงนกร้องและการเดินอยู่ในป่า สู่การเป็นช่างภาพธรรมชาติ นักดูนก และผู้ก่อตั้งโปรเจ็กต์ Wings of Inthanon บางที นี่อาจเป็นเหตุผลสำคัญที่สุดที่ผมอยากตอบแทนผืนป่าแห่งนี้บ้าง เพราะมันเป็นสถานที่ที่หล่อหลอมให้เด็กชายคนนั้นกลายมาเป็นตัวผมในวันนี้

เรื่องและภาพ วสุ วิทยนคร

อ่านเพิ่มเติม : ตามดู นกหายากที่ สุลาเวสี ปีกแห่งอินโดนีเซีย

กับ วสุ วิทยนคร ช่างภาพรุ่นเยาว์