สำหรับตอนนี้ โมเฮนโจดาโรอยู่ในสถานะเป็นและตายพอๆกัน ด้วยแรงกดดันระหว่างการอนุรักษ์มรดกทางวัฒนธรรมกับการค้นพบทางโบราณคดี

โมเฮนโจดาโรดึงดันที่จะทำตัวไม่โอ่อ่าอลังการ

ขณะที่วัฒนธรรมโบราณอื่นๆ สร้างพีระมิดและซิกกุรัต [ziggurat – สิ่งปลูกสร้างคล้ายพีระมิดขั้นบันได] สูงเสียดฟ้า วิหารและปราสาทราชวังยกพื้นสูง ตลอดจนสุสานปิดทองให้ผู้ปกครองและบุคคลสำคัญทางศาสนา แต่ผู้คนในอารยธรรมลุ่มแม่น้ำสินธุ ซึ่งรุ่งโรจน์และโรยราในช่วง 2600 ถึง 1900 ปีก่อนคริสต์ศักราช ดูจะใช้เวลาอย่างมากไปกับการสร้างและทำนุบำรุงห้องสุขาและระบบระบายน้ำ

สถูปทรงโดมที่ตั้งตระหง่านบนซากปรักยุคสำริด คือลักษณะเด่นที่สุดของโมเฮนโจดาโร แต่เป็นไปได้อย่างมากว่า สิ่งนี้น่าจะสร้างขึ้นในอีกหลายร้อยปีให้หลัง เมื่อพุทธศาสนารุ่งเรืองในภูมิภาค ที่นี่มีโรงอาบน้ำใหญ่ ซึ่งน่าจะเป็นที่เก็บน้ำประกอบพิธีกรรมระดับชุมชนแห่งแรกของโลกก็ว่าได้ แต่ถึงจะมีวิธีกันน้ำที่น่าประทับใจ  การออกแบบก็ไม่ได้มุ่งให้คนตื่นตะลึงแต่ประการใด แหล่งโบราณคดีที่มีขนาดและความสำคัญใกล้เคียงกัน เช่น นครอูร์  ในอิรักปัจจุบันและเมมฟิสในอียิปต์ เปี่ยมความขรึมขลังของพลังอำนาจ ทว่าโมเฮนโจดาโรซึ่งปัจจุบันอยู่ในแคว้นสินธ์ ของปากีสถาน กลับให้ความรู้สึกเป็นมนุษย์ที่อบอุ่นเป็นกันเอง

ถ้าอยากซาบซึ้งในความสำเร็จของที่นี่ เราต้องก้มลงไปดูใกล้ๆ ใกล้ยิ่งกว่านี้อีก นั่นคือเหตุผลที่ฉันนั่งยองๆ บนพื้นในเช้าวันลมแรงของฤดูหนาว หรี่ตามองส้วมหลุมโบราณ ย้อนรอยการเดินทางของสิ่งปฏิกูลเก่าแก่นับพันปี ถ้าจะ “กดชักโครก” หรือถังเก็บน้ำที่ฝังขึ้นมาสูงเสมอขอบพื้นและเจาะรูที่ก้น เราต้องเทน้ำลงไป น้ำจะค่อยๆซึมลงดิน น้ำและของเสียส่วนเกินจะไหลลงท่อระบายน้ำบนถนนหรือบ่อเกรอะนอกบ้าน ขณะที่อารยธรรมร่วมสมัยในอียิปต์และเมโสโปเตเมียใช้ถังตักน้ำจากแม่น้ำไนล์ ไทกริส หรือยูเฟรทีส ครัวเรือนจำนวนมากในโมเฮนโจดาโรมีบ่อน้ำในบ้าน ในห้องใกล้ๆ ส้วม มีแท่นอาบน้ำที่ลาดเอียงเล็กน้อยเพื่อระบายน้ำ จากที่นั่น น้ำทิ้งจากบ้านหนึ่งจะไหลไปรวมกับบ้านอื่นๆอีกมากมายแล้วเคลื่อนผ่านท่อระบายน้ำมีฝาปิด ก่อนไหลลงสู่ที่ราบนอกเมือง

โครงสร้างพื้นฐานด้านสาธารณูปโภคของโมเฮนโจดาโรจะไร้คู่แข่งไปอีก 2,000 ปี กระทั่งชาวโรมันเริ่มสร้างท่อระบายน้ำและท่อส่งน้ำ นี่คือความยิ่งใหญ่ในทิศทางที่แตกต่าง โดยอยู่ในแนวนอนมากกว่าแนวตั้ง ตามที่อุซมา ริซวีนักโบราณคดีจากสถาบันแพรตต์ในบรุกลิน บอกฉัน ในการขุดสำรวจทางโบราณคดีที่โมเฮนโจดาโรครั้งแรก พื้นห้องน้ำบางห้องเป็นมันวาวจากการใช้งานบ่อยครั้ง ขัดเงาด้วยแรงเสียดสีของเท้าเปล่า บางห้องมีตะกอนสีแดงเข้ม อันเป็นผลจากเหงื่อไคลหรือคราบน้ำมันที่ใช้ทาส้นเท้าแตก 

น่าแปลกที่เรารู้รายละเอียดเล็กๆน้อยๆเช่นนั้นของชีวิตที่ล่วงผ่านมาแล้วกว่า 4,500 ปี เช่น เรารู้ว่าผู้คนขับถ่าย อาบน้ำ ประทินผิว และขัดสีฉวีวรรณอย่างไร แต่กลับไม่มีข้อมูลอื่นใดที่ปกติแล้วเราจะมองหาเพื่อทำความเข้าใจสังคมในอดีต เป็นต้นว่าผู้คนที่นี่เคารพบูชาใครหรือยำเกรงสิ่งใด เมืองของพวกเขารุ่งเรือง ล่มสลาย หรือปลาสนาการไปอย่างไร หรือพวกเขาเรียกตัวเองว่าอะไร เราไม่รู้อะไรทำนองนั้นเกี่ยวกับโมเฮนโจดาโรเลย กระทั่งชื่อเมืองซึ่งโดยทั่วไปมักแปลผิดๆว่า “เนินดินแห่งผู้วายชนม์” ก็ตั้งขึ้นเมื่อไม่นานมานี้ โดยเป็นชื่อที่คนท้องถิ่นเรียกที่นี่ตอนค้นพบซากเมืองอีกครั้ง เอกสารร่วมสมัยจากชาวสุเมอร์ที่อยู่ในอิรักปัจจุบันเอ่ยถึงคู่ค้าที่อยู่ห่างไกลชื่อเมลุฮ์ฮะ เรือของพวกเขาขนนกยูงและอัญมณีมาและพูดถึงชาวเมลุฮ์ฮะคนหนึ่งซึ่งมีชื่อในภาษาสุเมอร์ว่า ลู-ซุนซีดา หรือ “ชายแห่งแม่วัวผู้เที่ยงธรรม” เขาก่อเหตุวิวาทกับคนท้องถิ่น ทำฟันคู่อริหัก และต้องจ่ายค่าชดเชย 10 เหรียญเงินเชเกล แต่เราไม่รู้ว่าคนผู้นั้นเรียกตัวเองว่าอะไร

เวลาผ่านไปกว่าร้อยปีนับตั้งแต่การค้นพบเมืองโมเฮนโจดาโร นำไปสู่การระบุว่าลุ่มแม่น้ำสินธุคืออู่อารยธรรม แห่งหนึ่งของโลก ทุกวันนี้มีแหล่งโบราณคดีที่ได้รับการยืนยันแล้วว่าเป็นอารยธรรมลุ่มแม่น้ำสินธุ หรือฮารัปปา อย่างน้อย 1,500 แห่ง กระจายอยู่ในอาณาบริเวณกว่า 930,000 ตารางกิโลเมตร โดยมีพรมแดนติดชายฝั่งอิหร่าน เทือกเขาของอัฟกานิสถาน และชานกรุงเดลีในอินเดีย แหล่งโบราณคดีเหล่านี้มีความละม้ายคล้ายคลึงกันอย่างไม่น่าเชื่อ บ่งบอกถึงการร่วมมืออันน่าทึ่ง นั่นคืออิฐมาตรฐานที่มีอัตราส่วนระหว่างความหนา ความกว้าง และความยาว 1:2:4 ซึ่งยังคงใช้ทั่วภูมิภาคในปัจจุบัน น้ำหนักหินที่ชี้ถึงการมีหน่วยวัดร่วมกัน เช่นเดียวกับความหลงใหลอันแรงกล้าของการมีระบบประปาที่ดี แต่ไม่พบรายพระนามราชันผู้ปกครองหรือบันทึกการค้าขายใดๆที่เอื้อให้เกิดการค้นพบอันน่าทึ่งเพิ่มเติม ไม่มีศิลาโรเซตตาที่ช่วยถอดรหัสสัญลักษณ์ยึกยือบนตราประทับหินสบู่หลายพันชิ้น การไม่ปรากฏของสิ่งเหล่านั้นยิ่งทำให้ปริศนาของผู้คนแห่งลุ่มแม่น้ำสินธุลึกลับซับซ้อนมากขึ้นไปอีก

ทว่าคำตอบเหล่านี้อาจยังคงพบได้ใต้พื้นดินของโมเฮนโจดาโร

ต่อมาในวันนั้น หลังทำความคุ้นเคยกับการไหลเข้าออกของระบบประปาโบราณแล้ว ฉันขึ้นเนินสถูปไปสำรวจเมืองตอนล่าง นั่นคือหมู่อาคารหน้าตาเหมือนกันหลายร้อยหลังที่เรียงรายเหมือนกระดานหมากรุกเบี้ยวๆ การขุดค้นทำได้เพียงเศษเสี้ยวหนึ่งของเมืองเท่านั้น แต่การขุดสำรวจเพิ่มเติมจากนี้มาพร้อมกับความเสี่ยงที่ส่งผลต่อการดำรงอยู่ ยิ่งแหล่งโบราณคดีสัมผัสอากาศภายนอกมากเท่าไร มันก็ยิ่งพังทลายมากขึ้นเท่านั้น สำหรับตอนนี้ โมเฮนโจดาโรอยู่ในสถานะเป็นและตายพอๆกัน ตอกย้ำแรงกดดันระหว่างการอนุรักษ์มรดกทางวัฒนธรรมกับการค้นพบทางโบราณคดี ระหว่างการเรียนรู้จากประวัติศาสตร์กับการทำลาย แต่เวลาผ่านไปหกสิบปีแล้วนับจากการสำรวจอย่างเป็นทางการครั้งล่าสุด และในช่วงเวลานั้น พลังแห่งการเข้าสู่ยุคสมัยใหม่และการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศก็ทำให้โมเฮนโจดาโรเสื่อมสภาพยิ่งกว่าการขุดสำรวจเสียอีก

ย้อนหลังไปเมื่อปี 1917 เจ้าหน้าที่ดาวรุ่งของกรมสำรวจโบราณคดีอินเดีย หรือเอเอสไอ (Archaeological Survey of India: ASI) พบมีดหินเชิร์ต หรือหินที่ถูกฝนจนคมเหมือนใบมีด เขาตระหนักว่า เขาน่าจะยืนอยู่บนแหล่งที่เคยเป็นชุมชนมนุษย์โบราณ

การขุดสำรวจอย่างเป็นทางการเริ่มต้นเมื่อปี 1922 กำแพงอิฐเผาผุดขึ้นจากดินแถวแล้วแถวเล่า พร้อมด้วยเครื่องมือหินเชิร์ตอื่นๆ กำไลแก้วสีน้ำเงิน และลูกเต๋า แต่สิ่งที่น่าสนใจที่สุดคือตราประทับหินสบู่ขนาดเล็กพร้อมจารึกอักขระสินธุที่ไม่คุ้นตา ก่อนหน้านี้ นักโบราณคดีพบโบราณวัตถุลักษณะคล้ายคลึงกันในแหล่งโบราณคดีฮารัปปา ห่างจากโมเฮนโจดาโรไปทางตะวันออกเฉียงเหนือ 650 กิโลเมตร นี่ย่อมไม่ใช่เหตุบังเอิญเป็นแน่

“แสงแรกส่องต้องอารยธรรมที่ถูกลืมเลือนไปแสนนาน” เซอร์จอห์น มาร์แชลล์ ผู้บริหารของเอเอสไอในเวลานั้นประกาศให้โลกรู้เมื่อวันที่ 20 กันยายน ปี 1924 เขาเสนอกรอบเวลาคร่าวๆของการดำรงอยู่ของอารยธรรมนี้ไว้ว่าอยู่ระหว่าง 1,000 ถึง 400 ปีก่อนคริสต์ศักราช

เขาพลาดไปแค่ 2,000 ปีเท่านั้น สัปดาห์ต่อมา หนังสือพิมพ์ฉบับเดิมตีพิมพ์จดหมายของนักอัสซีเรียวิทยา ผู้ศึกษาตราประทับที่แทบจะเรียกได้ว่าเหมือนกันทุกประการในแหล่งโบราณคดีซูซา ซึ่งอยู่ในอิหร่านปัจจุบันและมีอายุ 3,000 ปีก่อนคริสต์ศักราช จึงคาดคะเนได้ว่า ผู้คนในอารยธรรมสินธุน่าจะร่วมสมัยกับเมโสโปเตเมียและอียิปต์โบราณ

งานขุดสำรวจที่โมเฮนโจดาโรเข้มข้นขึ้นหลังจากนั้น ในทศวรรษต่อมา นักโบราณคดีพบโบราณวัตถุสำคัญที่สุดของยุคสินธุหลายชิ้น เช่น รูปหล่อสำริดขนาด 10 เซนติเมตรที่รู้จักในชื่อ “นางรำ” มือข้างที่สวมกำไลหลายวงวางเท้าสะโพกอย่างมีลีลา ประติมากรรมท่าทางสุขุมชื่อ “ราชัน-นักบวช” และตราประทับ “ปศุบดี” สลักร่างบุคคลในท่านั่งและอาจมีสามเศียร ชื่อเหล่านี้มีหลักฐานทางประวัติศาสตร์รองรับเพียงน้อยนิด ส่วนใหญ่สะท้อนจินตนาการของผู้ขุดสำรวจมากกว่าจะอิงวัฒนธรรมที่รังสรรค์สิ่งเหล่านี้ขึ้นมา

กระทั่งขณะที่เราพบแหล่งโบราณคดีลุ่มแม่น้ำสินธุเพิ่มเติมจำนวนมาก อารยธรรมนี้ก็ยังคงเป็นปริศนาที่ไขไม่ออก นักวิชาการสมัยนั้นสันนิษฐานว่า สังคมทั้งหมดน่าจะมีชนชั้นปกครองบางรูปแบบ แต่แหล่งโบราณคดีเหล่านี้ไม่ปรากฏงานศิลปะและสถาปัตยกรรมโอ่อ่าตระการตา ซึ่งตามปกติคือตัวบ่งชี้ถึงลำดับชั้นทางสังคมเช่นนั้น เมื่อไม่เป็นดังคาด อารยธรรมลุ่มแม่น้ำสินธุจึงกลายเป็นสิ่งแปลกแยก แถมต่ำต้อยอีกต่างหาก

ผู้เชี่ยวชาญไม่กี่คนที่อุทิศตนให้กับการศึกษาโมเฮนโจดาโร ดิ้นรนที่จะดึงความสนใจมายังเขาวงกตอันซับซ้อนไร้สิ้นสุดของกำแพงดินเผาและสมบัติล้ำค่าที่พบเจอได้น้อยมากแต่นั่นเองคือเหตุผลที่ทำให้พวกเขารู้สึกว่ามันน่าทึ่งเหลือเกินด้วย อย่างที่คนหนึ่งตั้งข้อสังเกตไว้ว่า หากชาวอียิปต์ 20,000 คนใช้เวลา 20 ปีสร้างพีระมิดให้ฟาโรห์ การลงทุนด้วยแรงงานจำนวนเท่ากันที่โมเฮนโจดาโรจะหมดไปกับการสร้างระบบระบายน้ำและบ่อน้ำ ที่ไม่ได้เป็นไปเพื่อผู้ปกครองคนเดียว แต่เพื่อปวงชนเหล่านั้นเอง

อ่านเพิ่มเติม : รากเหง้าเกี่ยวกับสัตว์เลี้ยงเมล็ดเชียของคุณ หยั่งรากลึกกว่าที่คิด