แหล่งพักพิงในฤดูหนาวของเหยี่ยวตีนแดงตะวันตก เป็นสถานที่ ลึกลับที่ไม่มีใครรู้มานานหลายปี จนกระทั่งนักปักษีวิทยา ผู้หนึ่งค้นพบโลกเร้นลับ “ฟัลโคโปลิส”

นกล่าเหยื่อส่วนใหญ่รักสันโดษ พวกมันอาจรวมกันเป็นฝูงใหญ่ระหว่างอพยพ แต่ต่างคนต่างอยู่ในช่วงเวลาส่วนใหญ่ ที่เหลือของปี แต่เหยี่ยวตีนแดงตะวันตกนั้นต่างออกไป พวกมันเดินทางบ่อยและหยุดพักเป็นกลุ่มใหญ่ๆ ทั่วยุโรปตะวันออกและเอเชียกลาง อีกทั้งยังอาจทำรังอยู่ด้วยกันเป็นนิคมหรือคอโลนี คู่พ่อเหยี่ยวสีเทาอมฟ้ากับแม่เหยี่ยวสีแดงอมส้ม นับร้อยๆ อาศัยอยู่รวมกันในพื้นที่ที่นักปักษีวิทยาชาวฮังการี เปเตอร์ พอลอทีตซ์ เรียกว่า “เมืองที่แสนวุ่นวาย” ภายในมหานครเหยี่ยวเหล่านี้ พวกมันสู้กันเพื่อช่วงชิงรัง ขโมยของจากรังอื่น ผสมพันธุ์กับเหยี่ยวที่ไม่ใช่คู่ตัวเอง แล้วยังทิ้งไข่ไว้ให้ตัวอื่นฟักและเลี้ยงดู สำหรับนักวิทยาศาสตร์ที่สนใจเรื่องพฤติกรรมของนกและศึกษาเหยี่ยวมาร่วม 20 ปี พอลอทีตซ์ บอกว่า “ระบบนี้เหมือนสวรรค์ดีๆ นี่เอง

นกนักล่าเหล่านี้ไม่ได้สร้างเมืองขึ้นเอง แต่เป็นการเข้าครอบครองรังที่อีกาโคนปากขาวทิ้งไว้ แต่กาเหล่านี้ถูกมองว่าเป็นศัตรูพืชมายาวนาน และถูกกำจัดอย่างหนักในช่วงทศวรรษ 1980 และ 1990 จนประชากรของพวกมันลดลงอย่างฮวบฮาบ ขณะเดียวกัน เหยี่ยวตีนแดงตะวันตกซึ่งไม่มีรังให้เข้าไปอยู่ก็มีจำนวนลดลงเหลือเพียงในสี่จากที่เคยมี พอลอทีตซ์เผยแผนพลิกฟื้นประชากรเหยี่ยวชนิดนี้เมื่อปี 2006 ด้วยการติดตั้งรังเทียมนับพันๆ รังทั่วฮังการี และพวกมันก็ตอบสนองอย่างกระตือรือร้นจนจำนวนประชากรเพิ่มขึ้นเท่าตัวในช่วงสิบปีต่อมา

ขณะที่ประชากรเหยี่ยวฟื้นตัวขึ้น พอลอทีตซ์ก็สบโอกาสหาคำตอบให้ข้อสงสัยหลายข้อที่เขามีมานานเกี่ยวกับ  สัตว์ที่ได้รับการศึกษาเพียงน้อยนิดเหล่านี้ ตัวอย่างเช่นเขารู้ว่าเหยี่ยวชนิดนี้อาศัยอยู่ในแอฟริกาช่วงฤดูหนาว แต่ไม่มีข้อมูลเฉพาะเจาะจงกี่ยวกับเส้นทางอพยพหรือจุดหมายปลายทาง ซึ่งเป็นข้อมูลสำคัญที่ช่วยให้ความกระจ่างว่า เหยี่ยวเหล่านี้ ใช้เวลาอีกครึ่งหนึ่งของชีวิตอย่างไร  ดังนั้น ระหว่างปี 2009 ถึง 2015 พอลอทีตซ์และทีมงานจึงติดเครื่องส่งสัญญาณดาวเทียมกับเหยี่ยว 28 ตัว อุปกรณ์ดังกล่าวเผยว่า นกซึ่งมีน้ำหนักตัวเพียง 100 – 200 กรัม สามารถบินข้ามทะเล เมดิเตอร์เรเนียนและทะเลทรายสะฮาราตลอดระยะเวลาห้าวันได้โดยไม่ต้องหยุดพัก และหนึ่งสัปดาห์ต่อมา พวกมันก็ปิดฉากการเดินทางกว่า 9,600 กิโลเมตรในแอฟริกาตอนใต้ ที่ซึ่งพวกมันจะพักอยู่เป็นเวลาหลายเดือน

แต่การไขปริศนาได้ข้อหนึ่ง [เกี่ยวกับเส้นทางอพยพ] พอลอทีตซ์กลับพบคำถามอีกข้อ ข้อมูลที่ได้จากการติดตามบอกเป็นนัยว่า ก่อนจะอพยพกลับขึ้นเหนือในเดือนมีนาคม เหยี่ยวตีนแดงตะวันตกทุกตัวจะเดินทางผ่านพื้นที่เล็กๆ  ทางตอนกลางของประเทศแองโกลา เพราะเหตุใดน่ะหรือ นักวิจัยในทีมบางคนคิดว่าเป็นเรื่องบังเอิญ แต่พอลอทีตซ์แย้งว่า พวกเหยี่ยวน่าจะรวมฝูงกันในจุดแวะพักขนาดใหญ่มากกว่า เพื่อหาคำตอบ เขาจึงเริ่มวางแผนไปเยือนแองโกลา

การเดินทางในแองโกลายังจัดว่ามีความเสี่ยง เพราะพื้นที่กว่า 56 ตารางกิโลเมตรยังมีทุ่นระเบิดหลงเหลือมาจากสงครามกลางเมืองยาวนานเกือบสามทศวรรษ ตลอดหลายปีที่พอลอทีตซ์ไม่ได้รับอนุญาตให้เดินทางออกนอกเมืองหลวงลูอันดา กระทั่งถึงปลายปี 2018 เขาได้รับการแนะนำให้รู้จักกับโฌเซ่ “เซกา” อาโกสตีนโญ ชาวแองโกลาที่ทำงานเก็บกู้ทุ่นระเบิดมาหลายสิบปี รวมถึงในจังหวัดวัมโบซึ่งดูเหมือนเป็นจุดที่เหยี่ยวตีนแดงตะวันตกรวมฝูงกัน อาโกสตีนโญช่วยเดินเรื่องเอกสารได้ถูกช่องทาง และ “ความฝันยาวนาน 10 ปีของพวกเราก็เป็นรูปเป็นร่างขึ้นมาในสามเดือน” พอลอทีตซ์       บอก พอถึงเดือนมีนาคมปี 2019 ทีมงานก็ออกเดินทางไปวัมโบ และเพียงวันที่สองของการออกค้นหา พอลอทีตซ์ก็พบว่า เขาคิดถูกมา ตลอดหลายปี 

ทีมงานพบพื้นที่แห่งหนึ่งที่มีเหยี่ยวบินเข้ามาจากทุกทิศทุกทางจนท้องฟ้ามืดมิด กิ่งไม้ทุกกิ่งที่พอจะมีที่ว่างมีเหยี่ยวเกาะอยู่กันแบบเบียดเสียด ภาพที่เห็นตรงหน้าทำให้พอลอทีตซ์ถึงกับน้ำตารื้น เขาเล่าว่าเหมือนตัวเองหลุดเข้าไปอยู่ในอีกมิติหนึ่ง “เหมือนว่าผมไม่ใช่ส่วนหนึ่งของโลก แต่เป็นส่วนหนึ่งของท้องฟ้า”

ในฤดูร้อน นกเหล่านี้จะกระจายอยู่ในพื้นที่หลายพันกิโลเมตร จากฮังการีถึงคาซัคสถาน แต่ในช่วงหกสัปดาห์ของเดือนกุมภาพันธ์และมีนาคม เหยี่ยวทุกตัวจะบินผ่านพื้นที่เล็กๆ ขนาดสี่ตารางกิโลเมตรทางตอนกลางของแองโกลา แห่งนี้ซึ่งทีมงานตั้งชื่อให้ว่า “ฟัลโคโปลิส” (Falcopolis)

พฤติกรรมของเหยี่ยวตีนแดงตะวันตกสมกับชื่อวิทยาศาสตร์ของมันว่า Falco vespertinus หรือ “เหยี่ยวแห่งสายันห์” เพราะพวกมันจะเริ่มรวมฝูงเมื่อท้องฟ้ามืดลง เป็นเวลากว่าหนึ่งชั่วโมงที่เหยี่ยวนับแสนตัวบินวนเหนือยอดไม้ บ้างลอยตัวอยู่กลางอากาศเพื่อมองหาที่เกาะพัก “คุณสัมผัสได้ถึงแรงลมจากเหยี่ยวกระพือปีกที่มาปะทะใบหน้าครับ” อาโกสตีนโญเล่าให้ผมฟัง มูลของพวกมันทำให้หญ้าขาวโพลน และอากาศก็อวลไปด้วยกลิ่นเหมือนแอมโมเนีย ขนนกทั้งสีเทาและสีแดงกระทบแสงอาทิตย์อัสดง และเมื่อหาที่เกาะได้ในที่สุด เขาบอกว่า ภาพที่เห็น “เหมือนต้นไม้ที่กำลัง  ออกดอกสะพรั่ง”

ไม่มีใครบอกได้ว่า มีเหยี่ยวตีนแดงตะวันตกจำนวนเท่าใดรวมฝูงกันอยู่ที่ฟัลโคโปลิส พอลอทีตซ์ยอมรับว่า “เป็นไปไม่ได้เลยที่จะคาดประมาณจำนวนเหยี่ยวบนท้องฟ้า” ทีมงานจึงพยายามคำนวณด้วยการวัดขนาดพื้นที่ที่  นกรวมฝูงกัน และจำนวนนกที่ต้นไม้แต่ละต้นสามารถรองรับได้ ที่ผ่านมา นักวิทยาศาสตร์คาดว่า ประชากรเหยี่ยวตีนแดงตะวันตกมีอยู่ราว 400,000 ตัว แต่ที่ฟัลโคโปลิส พอลอทีตซ์บอกว่า “ผมคิดว่าผมเห็นนกราวหนึ่งล้านตัวบนท้องฟ้า”

อะไรดึงดูดให้เหยี่ยวเหล่านี้มารวมฝูงกันมากมายเช่นนั้น ทำไมต้องเป็นพื้นที่ส่วนนั้นของแองโกลา พอลอทีตซ์ บอกว่า “เราเองก็ไม่ทราบครับ” แต่เขามีข้อสันนิษฐานบางอย่าง ฟัลโคโปลิสตั้งอยู่บนคาบสมุทรที่ล้อมรอบด้วยแม่น้ำและสามารถมองเห็นได้ง่ายจากทางอากาศ  สภาพอากาศอบอุ่นน่าอยู่ อีกทั้งมีต้นไม้ให้เกาะพักมากมาย ขณะที่การมีอยู่ของมนุษย์อาจเอื้อประโยชน์ให้เหยี่ยวเหล่านี้เพราะทำให้จำนวนสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมที่เป็นคู่แข่งและผู้ล่า ลดลง และความที่พื้นที่แถบนี้ไม่มีการทำเกษตรแบบเข้มข้นจึงยังมีแมลงอยู่อย่างเหลือเฟือ โดยเฉพาะเดือนมีนาคมของ ทุกปี แมลงเม่าจะกรูขึ้นมาจากพื้นดินและบินเป็นเป็นฝูงหนาแน่นจนมืดฟ้ามัวดิน 

หลังอิ่มหนำกับแมลงเม่า เหยี่ยวจะมีน้ำหนักเพิ่มขึ้นร้อยละ 20 ถึง 30 และมีไขมันสะสมพอที่จะใช้บิน  ต้านลมปะทะจากทะเลทรายสะฮาราเพื่อกลับไปยังแหล่งจับคู่ผสมพันธุ์ สมมติฐานข้อหนึ่งที่พอลอทีตซ์อยากทดสอบคือ เขาคิดว่านิสัยตามธรรมชาติที่ชอบอยู่รวมกันเป็นฝูงน่าจะช่วยให้พวกมันหาฝูงแมลงเม่าที่คาดเดายากได้ง่ายขึ้น ทุกคืน เหยี่ยวจะขย้อนก้อนสำรอกที่เต็มไปด้วยหัวแมลงเม่าย่อยไม่หมดออกมา ซึ่งอาจทำให้ตัวอื่นๆ เห็นว่า เพื่อนร่วมฝูงตัวไหนประสบความสำเร็จในการล่ามากกว่า และควรติดตามไปเพื่อเพิ่มโอกาสในการหาอาหาร และด้วยการเก็บตัวอย่างเลือด เขาหวังจะพบคำตอบว่า ทำไมพวกมันจึงสามารถหลีกเลี่ยงการระบาดของโรคในระดับประชากรได้ทั้งๆ ที่แต่ละตัวนำจุลชีพก่อโรคติดมาด้วยจากทั่วโลก และด้วยการติดเครื่องส่งสัญญาณติดตามให้นกจำนวนมากขึ้น พอลอทีตซ์พยายามหาคำตอบว่า พฤติกรรมการอพยพของพวกมันเปลี่ยนไปตามกาลเวลาอย่างไร 

การอพยพทำให้เหยี่ยวตีนแดงตะวันตกใช้ประโยชน์จากความอุดมสมบูรณ์ของทั้งสองซีกโลก แต่อีกแง่หนึ่งก็อาจเหมือนดาบสองคม กล่าวคือนกที่พึ่งพาหลายประเทศต้องเผชิญความเสี่ยงในประเทศเหล่านั้นด้วย ในแองโกลา การล่าสัตว์ยังเป็นปัญหา สงครามกลางเมืองทำลายปศุสัตว์และสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมพื้นเมือง ทำให้หลายชุมชนไม่มีแหล่งโปรตีนเพียงพอ เหยี่ยวจึงกลายเป็นอาหารทางเลือก อาโกสตีนโญออกสำรวจตลาดท้องถิ่นและประเมินว่า แต่ละปีมีเหยี่ยวถูกฆ่าหลายหมื่นตัว แม้การล่าสัตว์ป่าเป็นเรื่องผิดกฎหมาย แต่กฎระเบียบก็ไม่ได้ถูกบังคับใช้อย่างเสมอต้นเสมอปลาย และมักเข้าใจกันว่าเป็นการห้ามเฉพาะการล่าสัตว์ใหญ่เท่านั้น นอกจากนี้ ถิ่นอาศัยของเหยี่ยวก็เผชิญความเสี่ยงเช่นกัน การใช้ยากำจัดศัตรูพืชมากขึ้นเรื่อยๆ อาจทำลายฝูงแมลงเม่าซึ่งเป็นแหล่งอาหารสำคัญของเหยี่ยว ซ้ำร้ายต้นไม้ทั้งหมดในฟัลโคโปลิสยังอาจถูกตัดโค่นเพื่อทำฟืนหรือแผ้วถางและเผาเพื่อทำเกษตร

ในทางกลับกัน ความที่ฟัลโคโปลิสเป็นพื้นที่ขนาดเล็ก ชุมชนไม่กี่แห่งจึงคุมชะตากรรมของนกเหล่านี้ และทีมของพอลอทีตซ์ก็รู้ว่าควรทุ่มเทความพยายามไปที่ไหน อาโกสตีนโญประสานงานกับเจ้าหน้าที่รัฐและตอนนี้เริ่มทำองค์กร ไม่แสวงกำไรชื่อ ออร์บิส แองโกลา (Orbis Angola) เพื่อสร้างความตระหนักรู้เกี่ยวกับเหยี่ยวตามโรงเรียนและโบสถ์ในพื้นที่ อีกทั้งทำงานกับผู้นำชุมชนหรือหัวหน้าเผ่าพื้นเมืองที่เรียกว่า โซบา ทีมงานยังสร้างแคมป์วิจัยเพื่อบันทึกภูมิปัญญาของคนท้องถิ่นเกี่ยวกับนก รวมถึงขอความช่วยเหลือในการติดแถบสัญญาณและมาตรการอนุรักษ์อื่นๆ พวกเขายังหารือกับผู้บริจาคเพื่อจัดหาเตาแก๊สหรือเตาพลังงานแสงอาทิตย์เพื่อลดความต้องการใช้ฟืนด้วย

ขณะเดียวกัน เรื่องราวของฟัลโคโปลิสเริ่มเป็นที่รู้จักมากขึ้นอย่างรวดเร็ว ในงานประชุมครั้งหนึ่งเมื่อไม่นานมานี้ประธานาธิบดีแองโกลาพูดถึงฟัลโคโปลิสในฐานะสมบัติของชาติ และกระทรวงสิ่งแวดล้อมก็ลงพื้นที่ ถือเป็นครั้งแรก    ที่มีเจ้าหน้าที่รัฐบาลระดับสูงมาที่นี่ในรอบหลายสิบปี ปัจจุบัน มีรูปปั้นเหยี่ยวขนาดสูงสองเมตรยืนตระหง่านอยู่ที่จัตุรัสเทศบาลเมืองมุงโกซึ่งเป็นเมืองที่ใกล้ที่สุด ทีมของพอลอทีตซ์เริ่มพาอาสาสมัครนานาชาติเข้ามาที่ฟัลโคโปลิส และอาโกสตีนโญก็กำลังฝึกอบรมคนในพื้นที่เพื่อทำหน้าที่มัคคุเทศก์ให้นักท่องเที่ยวในอนาคต

ความพยายามเหล่านี้กำลังออกดอกออกผล ตอนที่อาโกสตีนโอไปเมืองมุงโกครั้งแรก เขาเห็นเหยี่ยววางขาย ในตลาด “ตอนนี้ไม่มีแล้วครับ” เขาบอก และบางทีสิ่งที่สำคัญกว่านั้นคือ คนในพื้นที่เริ่มออกมาส่องนกยามค่ำคืนมากขึ้นเรื่อยๆ เมื่อมีส่วนร่วมมากขึ้น พวกเขาก็เริ่มคิดค้นวิธีอนุรักษ์นกในแบบฉบับของตัวเอง

เมื่อต้นปีที่ผ่านมา เด็กชายวัย 12 ปีห้าคนบอกอาโกสตีนโญว่า พวกเขาสร้างทีมฟุตบอลชื่อ “เหยี่ยวมุงโก”  (Mungo Falcons) และจะใช้เกมฟุตบอลเป็นโอกาสในการให้ความรู้แก่เด็กๆ อายุไล่เลี่ยกันเรื่องการอนุรักษ์และปกป้อง นกนักล่า              

เช่นเดียวกับสัตว์อพยพน่าทึ่งชนิดอื่นๆ เหยี่ยวตีนแดงตะวันตกแสดงให้เห็นว่า โลกของเราเชื่อมโยงถึงกันอย่างไร ความสำเร็จของพวกมันขึ้นอยู่กับทรัพยากรของสองป่าที่แสนแตกต่าง นั่นคือรังอีกาโคนปากขาวในยุโรปและฝูงแมลงเม่า ในแอฟริกาและอนาคตของพวกมันแขวนอยู่บนความเมตตาของมนุษย์ในสองดินแดนที่แสนห่างไกล 

สมาคมเนชั่นแนล จีโอกราฟิก องค์กรไม่แสวงกำไรซึ่งมีพันธกิจในการสร้างความเข้าใจและปกป้องความอัศจรรย์ของโลก ให้ทุนสนับสนุนงานของอาคอส สติลเลอร์ ช่างภาพและนักสำรวจเนชั่นแนล จีโอกราฟิก ที่กล่าวถึงในบทความนี้

เรื่อง เอ็ด ยัง

ภาพถ่าย อาคอส สติลเลอร์

แปล กองบรรณาธิการ

อ่านเพิ่มเติม : โดมสนไซเปรส ปริศนาแห่งพื้นที่ชุ่มน้ำ