ห่างจากแนวชายฝั่งทางตอนใต้ของสหรัฐอเมริกาออกไปเล็กน้อย การอพยพประจำปีของปลากระบอกเทาที่ประชากรฟื้นตัวขึ้นแล้ว เป็นทั้งปรากฏการณ์น่าพิศวงและความสำเร็จของการอนุรักษ์
เราเห็นพวกมันรวมฝูงกันแม้มองจากชายฝั่ง ฝูงปลาสีเงินดูทะมึนเคลื่อนผ่านผืนน้ำขนานไปกับชายหาดเลียบแนวชายฝั่งมหาสมุทรแอตแลนติกและอ่าวเม็กซิโกของรัฐฟลอริดา ตลอดหลายสัปดาห์ในฤดูใบไม้ร่วงและฤดูหนาวฝูงปลากระบอกอพยพซึ่งอาจมีจำนวนนับล้านตัวเกาะกลุ่มกันเป็นฝูงกว้างถึง 12 เมตรและยาวถึงหนึ่งกิโลเมตร พวกมันดูเหมือนอสุรกายในทะเลที่กำลังดิ้นพล่านหรือคราบน้ำมันที่มีชีวิต หากคุณนั่งเรือเข้าหาพวกมัน คุณจะแยกฝูงปลาออกเหมือนโมเสสแยกทะเล ด้านหลังคุณ ฝูงปลาจะกลับมารวมตัวกันใหม่อย่างง่ายดาย ปลาไม่สะทกสะท้านกับการถูกรบกวน



สำหรับช่างภาพและนักสำรวจเนชั่นแนล จีโอกราฟฟิก แมก สโตน การถ่ายภาพความยิ่งใหญ่ของปลากระบอกอพยพประจำปี ซึ่งเป็นหนึ่งในการอพยพทางทะเลที่ใหญ่ที่สุดและมองเห็นได้ชัดเจนที่สุดในทวีปอเมริกาเหนือ หมายถึงการต้องพยายามให้มากขึ้น ด้วยการลงไปดำน้ำตัวเปล่าท่ามกลางฝูงปลานับล้านตัวในทะเลใสแจ๋วทางตอนใต้ของเดอะเอเวอร์เกลดส์ (The Everglades) ประสบการณ์นั้นชวนสับสน “คุณมองไม่เห็นอะไรเลยครับไม่มีเส้นขอบฟ้า ไม่มีจุดอ้างอิงที่คุณจะเพ่งความสนใจได้” สโตนเล่า “คุณมีแค่กำแพงปลา สมองผมเบลอไปหลายครั้งเลยครับ”
คนส่วนใหญ่ถ้ารู้จักปลากระบอกเทาก็จะรู้จักมันในฐานะปลาเหยื่อผู้ต่ำต้อย คำอธิบายของนักวิทยาศาสตร์ในรายงานของรัฐบาลฉบับหนึ่งฟังดูแทบจะเหมือนการดูแคลน นั่นคือปลาเหล่านี้มี “ลำตัวหนา” และ “จมูกทู่” ปลาซึ่งโดยทั่วไปแล้วยาวประมาณ 30 เซนติเมตรนี้เป็นสัตว์ที่หากินบริเวณพื้นท้องน้ำ พบได้ทั่วโลกทั้งในน่านน้ำเขตร้อน กึ่งเขตร้อน และเขตอบอุ่น และความที่ฝูงมีขนาดใหญ่ทำให้ง่ายต่อการจับ ปลากระบอกจึงเป็นแหล่งโปรตีนราคาถูกของครัวเรือนริมชายฝั่งมาช้านาน
นอกชายฝั่งรัฐฟลอริดา การอพยพอันน่าทึ่งในทุกวันนี้ส่วนหนึ่งเป็นประจักษ์พยานถึงผลกระทบของนโยบายที่มองการณ์ไกล ราว 30 ปีนับตั้งแต่รัฐฟลอริดาสั่งห้ามใช้อวนติดตา ซึ่งเป็นตาข่ายที่เคยช่วยให้จับปลากระบอกจำนวนมากได้ง่ายๆ ประชากรปลาก็อุดมสมบูรณ์ขึ้น การจับปลากระบอกเชิงพาณิชย์ในรัฐฟลอริดาลดน้อยลงและผู้สังเกตการณ์ปรากฏการณ์ปลากระบอกอพยพมายาวนานบางคนบอกว่า การอพยพยิ่งดูน่าตื่นตามากขึ้น



และความอุดมสมบูรณ์นั้นก็ส่งแรงกระเพื่อมต่อเนื่องเป็นทอดๆไปยังสิ่งมีชีวิตชนิดอื่น “คุณอาจเห็นปลาตาเหลือก ปลาฉลาม และปลาอินทรีราชาเข้ามากินปลากระบอกครับ” กัปตันจิม รอสส์ เจ้าของบริษัทไฟน์ไลน์ฟิชชิงชาร์เตอร์ส ใกล้แหลมคะแนเวอรัล กล่าว สำหรับสัตว์มากมายที่ล่าปลากระบอกเป็นอาหาร การอพยพประจำปีจะกระตุ้นให้เกิดการรุมกินโต๊ะอย่างบ้าคลั่ง โดยมีปลาเล็กปลาน้อยกระโดดขึ้นจากน้ำเพื่อหลบหนีปลาตัวใหญ่กว่า ขณะที่นกทะเลบินร่อนอยู่เบื้องบนเพื่อรอโอกาสร่วมวงไพบูลย์
ปลากระบอกอาจดูต่ำต้อย แต่ผู้ไล่ล่ามันมักเป็นปลาเกมยอดนิยมในหมู่นักตกปลา ซึ่งหมายความว่าการอพยพสร้างโอกาสทางธุรกิจให้กัปตันเรือตกปลาเช่นรอสส์ เขาบอกว่า ระหว่างการอพยพของปลากระบอกปลาที่เป็นเป้าหมายของนักตกปลา “จะหมกมุ่นกับภารกิจของพวกมันมาก…จนการตกปลากลายเป็นเรื่องง่ายดายอย่างยิ่ง”
ช่วงที่ไม่ได้ดึงดูดนักตกปลาให้มายังชายฝั่งแห่งนี้ ปลากระบอกจะใช้ชีวิตส่วนใหญ่อยู่ในแม่น้ำและปากแม่น้ำที่เป็นน้ำจืด แต่เมื่อวันสั้นลงและน้ำเย็นลง พวกมันจะรวมตัวกันว่ายลงไปตามแม่น้ำเพื่อหาปากแม่น้ำที่เป็นน้ำกร่อยซึ่งทำหน้าที่เป็นแหล่งพักชั่วคราว ก่อนออกไปวางไข่ในทะเลนอกชายฝั่ง ปลาจำนวนมากจะเดินทางไม่เกิน30 กิโลเมตร แต่บางตัวที่แข็งแรงจะอพยพไปตามแนวชายฝั่งไกลหลายร้อยกิโลเมตร

มหากาพย์การอพยพเปลี่ยนปลากระบอกให้กลายเป็นสะพานทางนิเวศวิทยาที่เชื่อมโยงถิ่นอาศัยแตกต่างกันอย่างมากให้เป็นสายใยอาหารเดียวกัน ก่อนอพยพ ปลากระบอกจะดูดกินแบคทีเรียและสาหร่ายจากโคลนก้นแม่น้ำ จากนั้นปลากระบอกก็ถูกสัตว์ผู้ล่าในมหาสมุทรกินหรือโฉบลงมาจับจากท้องฟ้า ตำแหน่งที่อยู่ตรงกลางนี้ทำให้ปลากระบอกเป็นสิ่งที่นักชีววิทยาเรียกว่า สิ่งมีชีวิตบ่งชี้ (indicator species) ซึ่งเป็นวิธีหนึ่งในการเฝ้าติดตามระบบนิเวศทั้งระบบ สตีเวน คาจิวรา นักชีววิทยาจากมหาวิทยาลัยฟลอริดาแอตแลนติก อธิบายว่า ปรากฏการณ์การอพยพครั้งใหญ่ในฟลอริดานี้บ่งชี้ถึงถิ่นอาศัยอันอุดมสมบูรณ์ “มันไม่เพียงน่าสนใจจากมุมมองของภาพที่ปรากฏ” คาจิวราบอกและเสริมว่า “แต่ยังเป็นตัวบ่งชี้ทางนิเวศวิทยาที่ดีด้วยครับ”
ผลกระทบทั้งในแง่ทัศนียภาพและสิ่งแวดล้อมเป็นสิ่งที่ดึงดูดสโตนให้มาที่เดอะเอเวอร์เกลดส์ในรัฐฟลอริดา ซึ่งเป็นน่านน้ำทางใต้สุดของภาคพื้นทวีปสหรัฐฯที่มีการอพยพของปลากระบอก (นอร์ทแคโรไลนามีชื่อเสียงเรื่องการอพยพอันน่าทึ่งเช่นกัน แต่ที่นั่นมีการควบคุมอวนจับปลาน้อยกว่า เจ้าหน้าที่พบเห็นปลาเพศเมียอายุมากน้อยลง อันเป็นสัญญาณเตือนถึงการจับปลาเกินขนาด) สโตนติดตามฝูงปลาด้วยเรือและเฮลิคอปเตอร์ จากเฮลิคอปเตอร์เขามองหาโลมาที่มีพฤติกรรมซึ่งเท่าที่ทราบพบเพียงไม่กี่แห่งนอกฟลอริดา นั่นคือการใช้หางกวนโคลนให้เป็น วงล้อมรอบฝูงปลา เมื่อปลาตกใจกระโดดขึ้นจากน้ำ โลมาผู้หิวโหยก็รอจับพวกมันอยู่


แต่การถ่ายภาพปลากระบอกกระโดดหนีสัตว์ผู้ล่าแบบโคลสอัปซึ่งสโตนเรียกว่า “จอกศักดิ์สิทธิ์” ของการถ่ายภาพปลากระบอกนั้น พิสูจน์แล้วว่าเป็นเรื่องยาก และการลงไปแหวกว่ายท่ามกลางฝูงปลาสีเงินซึ่งเคลื่อนที่อย่างรวดเร็วก็ทำให้เขารู้สึกเหมือนตกเป็นเป้าให้ฉลามโจมตีได้ง่าย และเขาก็เห็นพวกมันหลายตัว แต่การมองโลกจากมุมมองของปลากระบอกนั้นก็มีข้อดี เพราะหลังจากลงไปในน้ำเป็นเวลาหนึ่งฤดูกาลโดยไม่ได้ถ่ายภาพปลากระโดดเลย สโตนก็เริ่มสังเกตเห็นพฤติกรรมบ่งชี้บางอย่าง นั่นคือก่อนที่สัตว์ผู้ล่าจะว่ายเข้าไปกลางฝูง ปลากระบอกสองสามตัวที่ระแวดระวังมากกว่าตัวอื่นจะเปลี่ยนทิศทางทันที ก่อนที่ทั้งฝูงจะหนีตามพร้อมๆกัน
“ผมจึงเริ่มสังเกตการเปลี่ยนแปลงเล็กๆน้อยๆในการเคลื่อนไหวของฝูงปลาครับ” เขาบอกและเสริมว่า “ทันที ที่ฝูงปลาเริ่มว่ายไปในทิศทางตรงกันข้าม ผมจะหันกล้องกลับไปยังทางที่พวกมันมา” ไม่นานเขาก็จับภาพปลากระโดดได้ แม้จะเป็นการเคลื่อนไหวที่ดูเล็กน้อย แต่ช่างทรงพลังอย่างยิ่ง เป็นช่วงเวลาแห่งการแสดงผาดโผนจากสัตว์ที่ขึ้นชื่อเรื่องการแสดง
เรื่อง บอยซ์ อัปโฮลต์
ภาพถ่าย แมก สโตน
แปล ปณต ไกรโรจนานันท์
อ่านเพิ่มเติม : ปลากระโทงร่ม ราชินิแห่งห้วงสมุทร
