ภูเขาไฟ กำเนิดขึ้นได้อย่างไร และสามารถจำแนกได้อย่างไร

การกำเนิดภูเขาไฟ

ภูมิประเทศอันน่าพรั่นพรึง กลุ่มควันพวยพุ่งออกมาจากพิภพ เป็นภาพที่สร้างความตื่นตาและน่าเกรงขามในเวลาเดียวกัน ภูเขาไฟ เป็นหนึ่งในลักษณะทางภูมิประเทศที่เกี่ยวโยงทั้งเรื่องระบบนิเวศ การเปลี่ยนแปลงของเปลือกโลก รวมไปถึงความเชื่อของผู้คนที่อาศัยอยู่โดยรอบ

ภูเขาไฟ (Volcano) คือ ช่องรอยแตกบนพื้นผิวของดาวเคราะห์หรือแผ่นเปลือกโลก (Crust) ที่ทำให้ลาวา (Lava) ฝุ่นละออง และเถ้าถ่านภูเขาไฟเคลื่อนที่ขึ้นมาตามช่องหินหนืด (Magma Chamber) จากใต้พื้นพิภพ โดยทั่วไปแล้ว ภูเขาไฟมักก่อตัวขึ้นตามแนวรอยต่อหรือเขตมุดตัวของแผ่นเปลือกโลก (Subduction Zone) โดยเฉพาะตามขอบแผ่นเปลือกโลกที่ยังคงมีการเคลื่อนไหวอยู่ อย่างวงแหวนแห่งไฟ (Ring of Fire) ที่ประกอบขึ้นจากภูเขาไฟกว่า 452 ลูก รวมถึงตามบริเวณเขตความร้อนสูง (Volcanic Hotspot) ทั่วโลก

ภูเขาไฟ, การกำเนิดภูเขาไฟ, วงแหวนแห่งไฟ, ภูเขาไฟเกิดขึ้น
ภาพถ่าย : Angel Borrayo

ภูเขาไฟสามารถแบ่งออกเป็น 3 ประเภท ตามกิจกรรมและระดับของการปะทุ ดังนี้

ภูเขาไฟที่สงบ (Dormant Volcano) หมายถึง ภูเขาไฟที่ยังคงหลับใหล เนื่องจากไม่มีประวัติการปะทุในช่วง 10,000 ปีที่ผ่านมา แต่ภูเขาไฟประเภทนี้ยังมีกิจกรรมต่าง ๆ เฉกเช่นภูเขาไฟที่ยังคุกรุ่นอยู่ อย่างเช่นการปลดปล่อยก๊าซต่าง ๆ ดังนั้น ภูเขาไฟเหล่านี้จึงยังสามารถปะทุและก่อให้เกิดการระเบิดขึ้นได้ในอนาคต

ภูเขาไฟ, การกำเนิดภูเขาไฟ, วงแหวนแห่งไฟ, ภูเขาไฟเกิดขึ้น
ภูเขาไฟเวสุเวียส (Mount Vesuvius) ในอิตาลี ภาพถ่าย : Robert Clark

ภูเขาไฟที่ดับสนิท (Extinct Volcano) หมายถึง ภูเขาไฟที่ไม่มีประวัติการปะทุและไม่มีสัญญาณทางวิทยาศาสตร์ว่าเกิดกิจกรรมทางภูเขาไฟใต้พื้นที่ดังกล่าวอีกแล้วในช่วง 10,000 ปีที่ผ่านมา

ภูเขาไฟ, การกำเนิดภูเขาไฟ, วงแหวนแห่งไฟ, ภูเขาไฟเกิดขึ้น
ภูเขาไฟคีรีมันจาโร (Mount Kilimanjaro) ในแอฟริกา ภาพ : Afripics.com, Alamy Stock Photo

ภูเขาไฟที่ยังคุกรุ่นอยู่ (Active Volcano) หมายถึง ภูเขาไฟที่ยังคงมีพลังในการปะทุ ซึ่งมีประวัติการระเบิดขึ้นในช่วง 10,000 ปี ที่ผ่านมา ในปัจจุบันมีภูเขาไฟที่ยังคงมีพลังอยู่อย่างน้อย 500 ลูก ทั่วโลก

ภูเขาไฟ, การกำเนิดภูเขาไฟ, วงแหวนแห่งไฟ, ภูเขาไฟเกิดขึ้น
ภูเขาไฟคาวาห์อีเจน (Mount Merapi) ในอินโดนีเซีย ภาพถ่าย : Saddam S Gabrielle

นอกจากนี้ การระเบิดและการปะทุของภูเขาไฟยังทำให้เกิดภูมิประเทศหรือลักษณะรูปร่างเฉพาะตัวของภูเขาไฟในแต่ละพื้นที่ เนื่องจากหินหนืดหรือลาวาที่ไหลออกมามีองค์ประกอบของแร่ธาตุที่แตกต่างกันออกไป โดยเฉพาะการก่อเกิดภูมิลักษณ์หลัก 3 ลักษณะ ดังนี้

ที่ราบสูงบะซอลท์ หรือ “ที่ราบสูงลาวา” (Basalt Plateau) คือ ภูเขาไฟในลักษณะแนวราบ ซึ่งเกิดจากการไหลบ่าของลาวาในปริมาณมหาศาล ซึ่งแผ่ท่วมพื้นผิวโลกเป็นบริเวณกว้าง ส่งผลให้ลาวาที่เย็นตัวลงกลายเป็นที่ราบสูงขนาดใหญ่ ซึ่งในบางพื้นที่มีการสะสมของลาวาเป็นชั้นหนากว่า 1,000 เมตร

ภูเขาไฟ, การกำเนิดภูเขาไฟ, วงแหวนแห่งไฟ, ภูเขาไฟเกิดขึ้น
ที่ราบสูงเดกคาน (Deccan Plateau) ของอินเดีย ภาพถ่าย : Tamsin Mather

เทือกภูเขาไฟ (Volcanic Range) คือ ภูเขาไฟและแนวภูเขาไฟที่เกิดจากการปะทุของลาวาในลักษณะต่าง ๆ ซึ่งก่อให้เกิดรูปทรงและโครงสร้างของภูเขาไฟที่แตกต่างกันออกไป เช่น

ภูเขาไฟรูปโล่ (Shield Volcano) : ภูเขาไฟขนาดใหญ่ที่อาจสูงได้ถึง 9,000 เมตร เกิดจากลาวาซึ่งไหลแผ่ปกคลุมเป็นบริเวณกว้างอย่างเชื่องช้า

การกำเนิดภูเขาไฟ, วงแหวนแห่งไฟ, ภูเขาไฟเกิดขึ้น
ภูเขาไฟเมานาโลอา (Mauna Loa) บนเกาะฮาวาย ภาพถ่าย : Gina Galetti

ภูเขาไฟทรงกรวยสลับชั้น (Composite/Strato Volcano) : ภูเขาไฟทรงกรวยสูงชันขนาดปานกลาง ซึ่งเกิดจากการไหลทับถมกันของลาวาที่เคลื่อนออกมาตามปากปล่องและช่องรอยแตกมากมายด้านข้างภูเขา ลาวาของภูเขาไฟทรงกรวยสลับชั้นส่วนใหญ่เย็นตัวและแข็งตัวลงค่อนข้างเร็ว ส่งผลให้ปากปล่องและช่องต่าง ๆ เกิดการอุดตันได้ง่าย จนกลายเป็นเหตุให้การปะทุเกิดขึ้นอย่างรุนแรงและก่อให้เกิดอันตรายสูงสุด

ภูเขาไฟทรงกรวยกรวด (Ash – Cinder Cone Volcano) : ภูเขาไฟทรงกรวยขนาดเล็กที่มีความสูงไม่เกิน 400 เมตร เกิดจากการปะทุที่รุนแรง ซึ่งทำให้กรวดและเถ้าภูเขาไฟกระเด็นขึ้นสู่ท้องฟ้า ก่อนตกลงมาทับถมกันจนเกิดร่องรอยบริเวณปากปล่อง

แอ่งภูเขาไฟรูปกระจาด (Caldera) คือ ที่ราบลุ่มหรือแอ่งน้ำบนปากปล่องภูเขาไฟ ซึ่งเกิดจากการระเบิดและการปะทุอย่างรุนแรงของภูเขาไฟ จนทำให้ยอดภูเขาเกิดการทรุดหรือยุบตัวลง ซึ่งยอดเขาบางแห่งได้กลายเป็นทะเลสาบจากการสะสมหยาดน้ำฟ้าเป็นเวลานาน

ทะเลสาบปล่องภูเขาไฟในเอกวาดอร์ ภาพถ่าย : Obliot

สืบค้นและเรียบเรียง

คัดคณัฐ ชื่นวงศ์อรุณ และณภัทรดนัย

ข้อมูลอ้างอิง

https://www.nationalgeographic.org/media/volcano-satellite-images/

http://www.lesa.biz/earth/lithosphere/geological-phenomenon/volcano

http://www.scimath.org/e-books/8290/flippingbook/index.html#94/z

http://www.pw.ac.th/emedia/media/social/global_napaporn/globalEdUnit2.pdf


อ่านเพิ่มเติม วงแหวนแห่งไฟ : จุดกำเนิดพสุธากัมปนาท

เรื่องแนะนำ

เมื่อ หุ่นยนต์ แทนที่มนุษย์

ถ้าคุณเป็นเหมือนคนส่วนใหญ่ คุณอาจไม่มีวันได้เจอ หุ่นยนต์ แต่คุณจะได้เจอ ผมเจอ หุ่นยนต์ ตัวหนึ่งในวันฟ้าใสและลมแรงเมื่อเดือนมกราคมที่ผ่านมา บนทุ่งหญ้าแพรรีต้นสั้นๆ ใกล้พรมแดนรัฐโคโลราโดกับรัฐแคนซัส ที่บริษัทของโนอาห์ เรดดี-แคมป์เบลล์ ชายร่างผอมเพรียว วัย 31 ปีจากแซนแฟรนซิสโก เมื่อมองไปทางใต้ เราเห็นกังหันลมทอประกายวาววับเป็นทิวแถว ทอดไกลสุดสายตา เบื้องหน้าผมคือหลุมที่กำลังจะเป็นฐานของกังหันลมอีกตัว เรื่อง เดวิด แบร์เรบี ภาพถ่าย สเปนเซอร์ โลวล์ รถแบ็กโฮกำลังขุดหลุมขนาดเส้นผ่านศูนย์กลาง 19 เมตร ซึ่งมีผนังลาดขึ้นทำมุม 34 องศา และมีก้นลึกสามเมตรที่เกือบเรียบสนิท มันตักดินขึ้นมากองไว้ตรงจุดที่ไม่เกะกะ และจะเริ่มกองใหม่  เมื่อจำเป็น ทุกครั้งที่กดหัวตักลง ขุด ยก หมุน และเท เครื่องจักรหนัก 37 ตันต้องใช้การควบคุมที่มั่นคงและการตัดสินใจที่ดี ในอเมริกาเหนือ คนบังคับรถขุดเก่งๆมีรายได้สูงถึงปีละ 100,000 ดอลลาร์สหรัฐ แต่ที่นั่งในรถขุดคันนี้กลับว่างเปล่า “คนสั่งการ” อยู่บนหลังคาห้องควบคุม มันไม่มีแขน แต่มีสายเคเบิลสีดำคดเคี้ยวสามสายเชื่อมต่อกับระบบควบคุมรถโดยตรง หูหรือตาก็ไม่มีเช่นกัน เพราะใช้ระบบเลเซอร์ จีพีเอส […]

ยานสำรวจนาซาลงจอดบนดาวอังคารสำเร็จ-พร้อมค้นหาร่องรอยสิ่งมีชีวิต

หลังจากมีช่วงเวลาอันน่าตื่นเต้นจากการลงจอดผ่านชั้นบรรยากาศอันเบาบางของดาวอังคาร หุ่นยนต์ เพอร์เซเวียแรนซ์ หรือ ‘เพอร์ซี่’ พร้อมเริ่มภารกิจค้นหาสัญญาณสิ่งมีชีวิตโบราณในที่แห่งนี้แล้ว นี่เป็นการแตะล้อลงจอดของหุ่นยนต์สำรวจตัวใหม่บนดาวอังคาร เมื่อเวลาราว 16:00 น. ของวันที่ 18 กุมภาพันธ์ ตามเวลาท้องถิ่น (หรือราว 04:00 น. วันที่ 19 กุมภาพันธ์ ตามเวลาในประเทศไทย) หุ่นยนต์ตระเวนสำรวจขนาดใหญ่ที่มีมูลค่าการสร้างกว่า 2.7 พันล้านดอลลาร์สหรัฐ (ราว 8.1 หมื่นล้านบาท) ของนาซา อย่าง เพอร์เซเวียแรนซ์ (Perseverance) ได้ลงจอดอย่างปลอดภัยบนดาวเคราะห์สีแดงหลังจากผ่านการเดินทางมาเป็นระยะทางเกือบ 500 ล้านกิโลเมตรจากบนพื้นโลก หุ่นยนต์เพอร์เซเวียแรนซ์เริ่มออกเดินทางเมื่อวันที่ 30 กรกฎาคม ปี 2020 เป็นเวลากว่า 7 เดือนที่มันล่องในอวกาศผ่านยานอากาศที่ห่อหุ้มมันไว้ราวราวกับแมลงที่มีเปลือกแข็งห่อหุ้มมันไว้ “ยืนยันการลงจอด เพอร์เซเวียแรนซ์อยู่บนพื้นผิวดาวอังคารได้อย่างปลอดภัย” Swati Mohan วิศวกรในทีมพัฒนาหุ่นยนต์เพอร์เซเวียแรนซ์ กล่าว หุ่นยนต์ที่มีน้ำหนัก 1 ตันและใช้พลังงานนิวเคลียร์ในการขับเคลื่อนอย่างเพอร์เซเวียแรนซ์เคลื่อนตัวลงสู่ชั้นบรรยากาศบางๆ ของดาวอังคาร ลงสู่แอ่งหลุมอุกกาบาตเยเซโร (Jezero Crater) […]