ฉลามและปลากระเบนทั่วโลกกำลังเสี่ยงสูญพันธุ์ - National Geographic Thailand

ฉลามและปลากระเบนทั่วโลกกำลังเสี่ยงสูญพันธุ์

ผู้เชี่ยวชาญกล่าวว่า แนวทางการแก้ปัญหาความเสี่ยงสูญพันธุ์ของพวกมันมีทั้งการกำหนด การควบคุมการค้าขาย ฉลาม ในระดับนานาชาติ และสร้างแนวทางการประมงอย่างยั่งยืน

ครั้งหนึ่ง พื้นที่ทะเลหลวงในหลายทวีป เคยมีฉลามและปลากระเบนอย่างอุดมสมบูรณ์ เช่น ปลาฉลามมาโกครีบสั้น (Shortfin makos) ฉลามที่มีความเร็วที่สุดโลกไล่ตามเหยื่อด้วยความเร็วมากกว่า 32 กิโลเมตรต่อชั่วโมง ปลาฉลามหัวค้อนหยัก (Scalloped hammerhead) ที่รวมตัวกันในผืนน้ำ กวาดสายตามองหาเหยื่อด้วยตาที่มีช่วงกว้างและอวัยวะรับประสาทสัมผัสที่ถูกสร้างมาเป็นพิเศษ

สัตว์เหล่านี้แหวกว่ายไปทั่วน่านน้ำเปิดอันกว้างใหญ่ไพศาลและเข้าถึงได้ยากจนบรรดาชาวประมง และแม้กระทั่งนักชีววิทยาบางคน พบว่าเป็นเรื่องยากที่จะเชื่อว่าการทำประมงเกินขนาดกำลังเป็นภัยคุกคามพวกมันในขณะนี้

“เมื่อทศวรรษที่แล้ว” Nicholas Dulvy ประธานร่วมของกลุ่มผู้เชี่ยวชาญด้านปลาฉลามของสหภาพระหว่างประเทศเพื่อการอนุรักษ์ธรรมชาติ (the International Union for Conservation of Nature’s Shark Specialist Group) รำลึกย้อนไปว่า “เรายังเคยมีการถกเถียงอันร้อนแรงในเรื่องการจัดให้ฉลามในมหาสมุทรเป็นสัตว์ที่ถูกคุกคามอยู่เลย”

ขณะนี้ การวิเคราะห์อันครอบคลุมทั้งจำนวนประชากรในอดีตและปัจจุบันได้เผยภาพที่ชัดเจนกับ Dulvy และ Nathan Pacoureau ผู้เขียนงานวิจัยร่วมจากมหาวิทยาลัย Simon Fraser แห่งแคนาดา ซึ่งพวกเขาพบว่า จำนวนประชากรฉลามและปลากระเบน 18 สายพันธุ์ได้ลดลงถึงร้อยละ 70 นับตั้งแต่ปี 1970 เป็นต้นมา จากการศึกษาที่ได้รับการเผยแพร่ในวารสาร Nature ในเดือนที่แล้ว ในอัตรานี้ สายพันธุ์เหล่านี้อาจสูญพันธุ์ไปทั้งหมดภายใน 1 หรือ 2 ทศวรรษข้างหน้า ผู้เขียนงานวิจัยกล่าว

ฉลาม, อวนลาก, ทะเลรัสเซีย
อวนลากอันหนึ่งล้อมรอบปลาบนเกาะอีตูรุฟ (Iturup Island) ในตะวันออกไกล การจับปลาในวิธีนี้มักดักจับฉลามได้เช่นกัน
ภาพถ่ายโดย SERGEI KRASNOUKHOV, GETTY IMAGE

ฉลามครีบขาว “ได้ลดจำนวนถึงร้อยละ 98 ในช่วง 60 ปีที่ผ่านมา ภาวะเช่นนี้เกิดขึ้นอย่างสอดคล้องกันไปใน 3 มหาสมุทรใหญ่” โดยสหภาพระหว่างประเทศเพื่อการอนุรักษ์ธรรมชาติได้ใส่ฉลามสายพันธุ์ดังกล่าวในรายชื่อสัตว์ที่ใกล้สูญพันธุ์อย่างยิ่ง (Critically Endangered) แล้ว

ปลาฉลามหัวค้อนหยัก และปลาฉลามหัวค้อนใหญ่ (Scalloped and great hammerhead sharks) ต่างประสบชะตากรรมเดียวกัน แม้ในอุตสาหกรรมการประมงจะไม่ได้พุ่งเป้าไปที่ฉลามในมหาสมุทรเหล่านี้มากนัก แต่ถ้ามีการจับพวกมันได้ ทั้งเนื้อ ครีบ แผ่นเหงือก และน้ำมันตับ จะถูกนำไปขายเช่นเดียวกัน

การค้นพบนี้ถือเป็นข่าวอันเป็นปัญหาทั้งในเรื่องของสุขภาพของทั้งฉลามและมหาสมุทรเอง เนื่องจากผู้ล่าสูงสุดในห่วงโซ่อาหารนี้มีบทบาทสำคัญในสายใยอาหาร (Food Wed) ในแง่ของการควบคุมนักล่าที่มีขนาดเล็กกว่า ผู้เชี่ยวชาญกล่าว

ดำดิ่งลงไปในข้อมูล

ในการศึกษาครั้งนี้ Dulvy และ Pacoureau ได้รวบรวมข้อมูลสัตว์ในปลาฉลาม 18 สายพันธุ์ที่เราสามารถพบเจอได้ทั่วโลก การเพิ่มขึ้นของการตระหนักรู้สาธารณะของการอนุรักษ์ฉลามได้กระตุ้นให้องค์กรด้านการจัดการการประมงเริ่มเก็บข้อมูล และให้ข้อมูลใหม่ๆ กับทางทีมที่ศึกษา

ในที่สุด นักวิทยาศาสตร์ได้รับชุดข้อมูลนับตั้งแต่ช่วงเวลา 1905-2018 ซึ่งข้อมูลแต่ละชุดแสดงถึงการเปลี่ยนแปลงของประชากรในสายพันธุ์หนึ่งๆ ภายในพื้นที่ที่ระบุเฉพาะ ด้วยความช่วยเหลือจากผู้เชี่ยวชาญนานาชาติและแบบจำลองทางคอมพิวเตอร์ ทีมที่ศึกษาได้คำนวณข้อมูลคร่าวๆ ออกมาเป็นการคาดการณ์ในเรื่องการเปลี่ยนแปลงความอุดมสมบูรณ์ในระดับโลก

(รับชมวิดีโอ Shark 101 จากเนชั่นแนล จีโอกราฟฟิก ได้ที่นี่)

นอกจากนี้ พวกเขาคำนึงถึงปัจจัยของวิธีการทำประมงในทะเลเปิด ทั้งเชือกยาวเกลื่อนที่เต็มไปด้วยตะขอหรือแม้กระทั่งอวนขนาดใหญ่ที่มักเป็นอุปกรณ์ดักฉลามโดยไม่ได้ตั้งใจ มีการใช้อุปกรณ์เหล่านี้เพิ่มขึ้นถึงสองเท่าในช่วงครึ่งศตวรรษหลัง และจำนวนฉลามที่ติดกับอุปกรณ์ประมงเหล่านี้ก็เพิ่มขึ้นถึง 3 เท่า โดยประมาณ

“เมื่อคำนึงรวมถึงความหายากของฉลามที่เพิ่มขึ้นเรื่อยๆ สิ่งนี้หมายความว่าโอกาสที่ปลาฉลามจะถูกจับโดยเครื่องมือเหล่านี้ได้สูงกว่าที่เคยเป็นในช่วงปี 1970 ถึง 18 เท่า” Dulvy กล่าว

อย่างไรก็ตาม Dulvy กล่าวเสริมว่า ในการวิเคราะห์ของเขาว่า อาจมีความคลุมเครือเช่นกัน และบรรดาผู้เขียนงานวิจัยมีแนวโน้มที่จะประเมินการลดลงของสายพันธุ์เหล่านี้ต่ำกว่าความเป็นจริง โดยเฉพาะในพื้นที่ที่มีการทำประมงเกินขนาดมาเป็นเวลาหลายสิบปี

การทำประมงมีบทบาทสำคัญที่ทำให้ทั้งประชากรฉลามและปลากระเบนมีจำนวนที่ลดลง Holly Kindsvater นักชีววิทยาประชากร (Population Biologist) แห่งสถาบันโพลีเทคนิคและมหาวิทยาลัยรัฐเวอร์จิเนีย ผู้ที่ทำการศึกษาปลากระเบนปีศาจ (Devil rays) หลายสายพันธุ์ ซึ่งกำลังมีจำนวนลดลงถึงร้อยละ 80 ภายในระยะเวลา 15 ปี กล่าว โดยมีผู้คนจำนวนมากที่บริโภคทั้งเนื้อ และเหงือกของมันเป็นซึ่งที่นิยมในวงการแพทย์แผนจีนโบราณ การเปลี่ยนแปลงนี้แสดงให้เห็นว่าชาวประมงมีผลต่อการลดลงของสัตว์ชนิดอื่นๆ เมื่อจำนวนเหยื่อของสัตว์เหล่านี้ลดลงตาม

การประมงเพื่อการหาทางออก

ผลกระทบของการทำประมงเกินขนาด การดักจับสัตว์โดยไม่ได้ตั้งใจ หรือสาเหตุอื่นๆ ที่มีผลต่อฉลามควรเป็นการกระตุ้นให้บรรดารัฐบาลกำหนดข้อบังคับต่างๆ มากขึ้น ด้วยเป้าหมายที่ทำให้เกิดการประมงที่ยั่งยืน Dulvy กล่าว และมันเป็นเรื่องสำคัญมากที่จะต้องมีการจำกัดการค้าขายปลาฉลามและปลากระเบนที่อยู่ในภาวะเสี่ยงต่อการสูญพันธุ์ในระดับนานาชาติ เขากล่าวเสริม

ปลาฉลาม, ฉลามหัวค้อน
ปลาฉลามหัวค้อน (Hammerhead shark) คือสายพันธุ์ปลาฉลามที่อยู่ในภาวะใกล้สูญพันธุ์อย่างยิ่ง
ภาพถ่ายโดย  BRIAN SKERRY, NAT GEO IMAGE COLLECTION

อย่างไรก็ตาม สิ่งนี้ยังเป็นเรื่องที่เป็นไปได้ยาก ดังเห็นได้จากข้อเสนอในการสั่งห้ามจับปลาฉลามมาโกครีบสั้นซึ่งใกล้สูญพันธุ์ในพื้นที่แอตแลนติกเหนือได้ถูกสกัดกั้นโดยสหภาพยุโรปและสหรัฐอเมริกา สาเหตุส่วนหนึ่งเนื่องจากสเปนยังมีการจับปลาฉลามชนิดนี้อยู่จำนวนมาก Dulvy กล่าว

“ฉลามถือเป็นสายพันธุ์สัตว์ที่อยู่ในลำดับท้ายๆ ที่จะมีการควบคุม” เขากล่าวและเสริมว่า “ซึ่งผมคิดว่านี่เป็นสาเหตุที่ทำไมถึงมีการต่อต้านในการจัดการดูแลพวกมัน”

ทางแก้ปัญหาอื่นๆ นั้นรวมไปถึงการสร้างพื้นที่สงวนทางทะเลหรือกำหนดพื้นที่ห้ามจับปลาในบริเวณที่มีปลาฉลามชุกชุม David Sims นักชีววิทยาแห่งมหาวิทยาลัยเซาแทมป์ตันของอังกฤษ ผู้ที่ไม่ได้มีส่วนร่วมในงานวิจัย กล่าว

ด้าน Jessica Cramp ผู้ก่อตั้งองค์การวิจัยและอนุรักษ์ทางทะเล Shark Pacific และนักสำรวจของเนชั่นแนล จีโอกราฟฟิก เห็นด้วยกับแนวคิดดังกล่าว โดยเธอได้ช่วยก่อตั้งพื้นที่ปกป้องและอยู่อาศัยของฉลามหลายแห่งในหมู่เกาะคุก (เขตปกครองตนเองของนิวซีแลนด์) ซึ่งเป็นประโยชน์ต่อทั้งฉลามและสายพันธุ์อพยพอื่นๆ

“พื้นที่เหล่านี้เป็นแหล่งอพยพสำหรับสายพันธุ์เช่นฉลามครีบขาวและฉลามทราย (Silky shark)” เธอกล่าวและเสริมว่า “ซึ่งงานวิจัยนี้ได้ยืนยันว่าพวกมันกำลังตกอยู่ในสภาวะที่ยากลำบากค่ะ”

เรื่อง TIM VERNIMMEN


อ่านเพิ่มเติม ภัยคุกคามฉลามวาฬคือเรื่องจริง

ฉลามวาฬ
ฉลามวาฬสองตัวถูกชำแหละที่โรงงานแห่งหนึ่งในจีน (ภาพถ่ายโดย WILDLIFE RISK)

เรื่องแนะนำ

ลิงแสมใช้หินทุบเปลือกหอย

ลิงแสมใช้หินทุบเปลือกหอย ทุกชีวิตมีทางของมัน และชีวิตที่เรียนรู้ได้มากกว่าย่อมมีหนทางในการเอาตัวรอดที่หลากหลายกว่า ชมตัวอย่างความฉลาดของลิมแสมบนเกาะเปียกน้ำใหญ่ จังหวัดระนอง แม้ว่าถิ่นอาศัยบนเกาะของพวกมันจะมีอาหารไม่มากนัก แต่ฝูงลิงแสมเหล่านี้เรียนรู้ที่จะหาอาหารจากทะเลมาเป็นการเสริม อาหารของพวกมันคือหอยนางรมที่เกาะติดอยู่กับโขดหิน ลิงเหล่านี้รู้วิธีที่จะแกะเอาเนื้อหอยออกมากินด้วยการใช้ก้อนหินเป็นเครื่องมือทุ่นแรง มองไปที่ความสามารถของลิงแสมบนเกาะเหล่านี้ ดูเหมือนว่ามนุษย์เองจะไม่ใช่สิ่งมีชีวิตเดียวบนโลกนี้ที่มี “สติปัญญา”   อ่านเพิ่มเติม ชิมแปนซีเลือกกินสมองลูกลิงก่อนส่วนอื่น

ฝูงม้าลายเหล่านี้เดินทางไกลทุกปี แม้รู้ว่าเสี่ยงอันตราย

ทุกๆ ปีฝูงม้าลายในแอฟริกาเดินเท้าเป็นระยะทางกว่า 241 กิโลเมตร จากพื้นที่เขียวชอุ่ม ในดินดอนสามเหลี่ยมปากแม่น้ำโอคาวังโกไปยังพื้นที่แห้งแล้ง ในฤดูอพยพ แม้รู้ว่าพวกมันจะต้องเผชิญกับอันตรายระหว่างการเดินทางอันยาวนาน สาเหตุที่พวกมันต้องเดินทางมายังแอ่งกระทะ Makgadikgadi ที่เต็มไปด้วยเกลือนี้ ก็เพราะสถานที่แห่งนี้มีสารอาหารที่ร่างกายของม้าลายต้องการเพื่อช่วยให้มันรอดชีวิตต่อไป และเมื่อได้รับสารอาหารแล้วพวกมันก็สามารถเดินทางกลับไปยังทุ่งหญ้าอันอุดมสมบูรณ์ได้ แต่ในบางครั้งการเดินทางกลับอาจเป็นเรื่องยากลำบาก เมื่อลูกม้าลายบางตัวต้องสูญเสียพ่อแม่ของมันไป โดยนักล่าระหว่างทาง   อ่านเพิ่มเติม : หากคุณกลัวงู ห้ามดูคลิปนี้, การอพยพขนาดใหญ่สุดของสัตว์เกิดขึ้นทุกวัน แค่เรามองไม่เห็น

สารคดี Playing with Sharks : ดำน้ำเล่นกับฉลาม สัตว์(ร้าย)ที่น่าสงสารที่สุดในโลก

Playing with Sharks สารคดีเรื่องของ วาเลรี เทย์เลอร์ นักดำน้ำ ช่างภาพและนักอนุรักษ์ฉลามจะเปลี่ยนมุมมองฉลามจากเครื่องจักรสังหารแห่งท้องทะเล กลายเป็นสัตว์ใกล้สูญพันธุ์ที่น่าสงสาร เพราะมนุษย์นั้นร้ายกับพวกมันเสียยิ่งกว่า หากค้นลึกไปในจิตใต้สำนึกความกลัวของมนุษย์ คงไม่มีใครมองฉลามเป็นสัตว์ที่น่ารัก น่าเอ็นดู หรือเป็นเพื่อนที่แสนดีของมนุษย์ แต่ วาเลรี เทย์เลอร์ นักทำสารคดีและช่างภาพใต้น้ำหญิง วัย 85 ปี ที่อุทิศทั้งชีวิตของเธอเพื่อถ่ายทอดเรื่องราวของฉลามกลับยืนยันว่า ฉลามคือเพื่อนที่แสนดีของเธอ ผ่านเรื่องราวของสารคดี Playing with Sharks ของเนชั่นแนล จีโอกราฟฟิก ที่ให้บริการในประเทศไทยผ่านเว็บสตรีมมิ่ง Disney+ Hotstar ในขณะนี้ “ฉลามไม่ต่างจากสุนัข หากคุณเข้าใจมัน ทัศนคติก็จะเปลี่ยนไป” เธอกล่าวไว้ในช่วงต้น ก่อนที่สารคดีเรื่องนี้จะนำพาผู้ชมไปพบกับชีวิตสุดอัศจรรย์ของวาเลรี และโลกใต้น้ำที่มีฉลามเป็นตัวเอก และไม่ใช่ในรูปแบบของตัวร้ายตามที่เราคุ้นชิน นี่คือเรื่องราวของสารคดีที่เผยให้เห็นถึงการอุทิศชีวิตของผู้หญิงคนหนึ่งให้กับฉลาม ที่เบื้องหน้าของคนทั่วไปคือสัตว์ตัวอันตราย สาวผมบลอนด์สุดเซ็กซี่ และฉลาม ภาพสารคดีเปิดขึ้นด้วยชายหาดและท้องทะเลของออสเตรเลียในช่วงปี 1950 ที่วาเลรีเติบโตขึ้นมา ในห้วงที่ทะเลยังคงอุดมสมบูรณ์เต็มไปด้วยปลานานาชนิด นอกจากกลุ่มคนที่ออกมาพักผ่อนหย่อนใจตามชายหาด ยังมีภาพที่แสดงถึงงานอดิเรกยอดนิยมของเหล่าชายหนุ่มคือการออกเรือไปล่าปลา ภาพฟุตเทจเก่าในสารคดีจากยุคนั้นเผยให้เห็นถึงเหล่าปลาเล็กใหญ่ที่แหวกว่ายในท้องทะเลซึ่งโดนทั้งฉมวก เหล็กแหลม หรืออุปกรณ์ล่าปลาต่างๆ จากเหล่าชายหนุ่มกำยำที่ลากจับมันขึ้นมาบนท้องทะเล ยิ่งได้ปลามากเท่าไหร่ […]

กาแฟขี้ชะมด: ความลับเบื้องหลังกาแฟแพงที่สุดในโลก

ใครๆ ก็รู้ว่าโกปิลูวัก หรือ กาแฟขี้ชะมด นั้นทำมาจากอึของชะมด แต่ทราบหรือไม่ว่ากว่าจะได้กาแฟรสละมุนที่มีราคาแพงที่สุดในโลก บรรดาชะมดต้องเผชิญกับอะไรบ้าง