การบูรณะ นอตเทรอดาม อาสนวิหารอันเป็นที่รัก หลังเพลิงผลาญ

การบูรณะ นอตเทรอดาม อาสนวิหารอันเป็นที่รัก หลังเพลิงผลาญ

การบูรณปฏิสังขรณ์ นอตเทรอดาม อาสนวิหารอันโด่งดังของปารีส จะเคารพรากเหง้าจากยุคกลาง รวมทั้งสถาปนิกผู้ถูกเหยียดหยาม ซึ่งกอบกู้โบสถ์แห่งนี้ไว้ในศตวรรษที่สิบเก้า

อาสนวิหาร นอตเทรอดาม รอดพ้นจากอัคคีภัยเมื่อปี 1831 ก็จริง แต่ผู้ก่อการจลาจลปีนป่ายขึ้นไปบนหลังคา แล้วโค่นกางเขนเหล็กขนาดยักษ์ลงมา พวกเขาทุบกระจกสีจนป่นปี้ ใช้ขวานจามรูปปั้นพระเยซูและทำลายรูปปั้น พระแม่มารี แต่เป้าหมายที่แท้จริงคืออาร์ชบิชอปแห่งปารีสซึ่งไม่ได้อยู่ที่นั่นในตอนนั้น พวกเขาจึงกรูกันเข้าไปที่วังของอัครสังฆราชผู้นี้ซึ่งตั้งอยู่ทางทิศใต้ของโบสถ์และหันหน้าเข้าหาแม่น้ำแซน จากนั้นจึงจุดไฟเผาวังจนวอดวายสิ้น

มีภาพวาดฉากเหตุการณ์ในคืนนั้น นั่นคือวันที่ 14 กุมภาพันธ์ ปี 1831 จากเกเดอมงต์เบลโล ท่าเรือที่อยู่ อีกฝั่งของแม่น้ำแซน จากฝีมือของเออแจน-เอมมานูแอล วีโอเล-เลอ-ดุก ผู้ซึ่งในอีก 13 ปีต่อมาจะรับหน้าที่บูรณปฏิสังขรณ์อาสนวิหารแห่งนี้โดยใช้เวลา 20 ปี ตอนที่เห็นการโจมตีของฝูงชน วีโอเล-เลอ-ดุกอายุเพียง 17 ปี

ตัดเวลามาในปี 1980 ฟีลิป วีลเนิฟ ซึ่งอายุ 17 ปีเช่นกัน เห็นผลงานของวีโอเล-เลอ-ดุก ที่พิพิธภัณฑ์ และหอนิทรรศการกรองปาเล เขารู้ว่าตัวเองอยากเป็นสถาปนิก และเคยสร้างนอตเทรอดามจำลองอย่างละเอียดซับซ้อนมาแล้ว แต่ตอนนั้นเขาไม่รู้ว่าจะร่ำเรียนเฉพาะทางด้านอาคารประวัติศาสตร์ได้ ปัจจุบัน เขาเป็นหนึ่งใน 35 “หัวหน้าสถาปนิกด้านอนุสรณ์สถานทางประวัติศาสตร์” ของฝรั่งเศส ซึ่งเป็นวิชาชีพที่สำแดงฝีมืออย่างเลื่องลือในตัวของวีโอเล-เลอ-ดุก

นอตเทรอดาม
หลังไฟไหม้ บางคนอยากให้นอตเทรอดามเกิดใหม่ในรูปลักษณ์ใหม่ เป็นแบบร่วมสมัยซึ่งจะประทับตรายุคของเรา และไฟที่ไหม้ครั้งนี้ลงไปในมหาวิหาร แต่อีกหลายคนซึ่งใกล้ชิดที่สุดกับอนุสรณ์สถานแห่งนี้ ต้องการแค่ให้โบสถ์กลับคืนมาอย่างสมบูรณ์อีกครั้ง ไฟไหม้ “เป็นอุบัติเหตุ” มารี-เอแลน ดีดิเยร์ นักอนุรักษ์ กล่าว

วีลเนิฟรับหน้าที่ผู้อำนวยการโครงการบูรณะนอตเทรอดามมาตั้งแต่ปี 2013 และต้องทำอย่างเร่งด่วนที่สุดตั้งแต่ฤดูใบไม้ผลิปี 2019 เป็นต้นมา เมื่อเพลิงเผาผลาญส่วนยอดของอาสนวิหาร ตอนนี้โครงสร้างอาคารได้รับการเสริมความแข็งแรงจนอยู่ในสภาพมั่นคงดีแล้ว และงานบูรณะกำลังจะเริ่มขึ้น วีลเนิฟต้องขอบคุณวีโอเล- เลอ-ดุก ผู้ปราดเปรื่องที่รับหน้าที่นี้ก่อนหน้าเขาในหลายๆเรื่อง สำหรับภารกิจปัจจุบันซึ่งถือเป็นศึกใหญ่ในชีวิต การงานของเขา

ในฝรั่งเศสสมัยศตวรรษที่สิบเก้า รัฐบาลตั้งสถาบันต่างๆ ขึ้นมาเป็นลำดับแรกเพื่อรับมืออย่างเป็นเรื่องเป็นราวกับคำถามที่เราทุกคนสนใจ นั่นคือส่วนใดของอดีตที่สมควรเก็บรักษาไว้และส่งต่อสู่คนรุ่นหลัง เรามีหน้าที่อย่างไร ต่อผลงานสร้างสรรค์ต่างๆ ของบรรพบุรุษ การดำรงอยู่ของสิ่งเหล่านี้มอบความเข็มแข็งและเสถียรภาพใดแก่เรา และในทางกลับกัน สิ่งเหล่านี้จะเป็นตัวถ่วงไม่ให้เราก้าวไปสู่อนาคต และสร้างสรรค์โลกของเราเองหรือไม่ คำถามนี้เป็นสิ่งที่พวกเราแต่ละคนต้องเผชิญในจักรวาลเล็กๆของตนเอง ทั้งในหน้าที่การงานและการดำเนินชีวิต เราต้องคอยตัดสินใจว่า สิ่งใดควรยึดเหนี่ยวและสิ่งใดควรจะโยนทิ้ง ควรต่อต้านหรือโอบรับความเปลี่ยนแปลงใด

นอตเทรอดาม
หากทุกอย่างดำเนินไปตามแผน พอถึงปี 2024 โดรนที่บินอยู่ในตำแหน่งเดียวกันนี้จะอยู่เหนือปลายยอดแหลม อันใหม่ของโบสถ์ ซึ่งสร้างจากไม้โอ๊กและตะกั่วตามแบบเดิมของวีโอเล-เลอ-ดุกที่ถูกไฟเผาทำลายทุกประการ ยอดแหลมจะถูกต่อขึ้นไปทีละชิ้นผ่านช่องโหว่ในโครงสร้างทรงโค้งหินที่เกิดจากยอดแหลมอันเดิมหักพังลงมา โดยระหว่างนี้ใช้หลังคาสีขาวปิดกันฝนไว้ก่อน

ในยุคสมัยนั้น นอตเทรอดามถือเป็นสิ่งแปลกใหม่ระดับปฏิวัติวงการ สร้างขึ้นในช่วงปลายศตวรรษที่สิบสองต่อศตวรรษที่สิบสาม ขณะที่ฝรั่งเศสกำลังสร้างประเทศ และเมืองหลวงอย่างปารีสก็เป็นเมืองใหญ่ที่สุดในยุโรป นอตเทรอดามเป็นผลงานชิ้นเอกอันยิ่งใหญ่อลังการของสถาปัตยกรรมฝรั่งเศส โดยมีจุดเด่นตรงที่ซุ้มโค้งยอดแหลม (pointed arch) และค้ำยันลอยหรือครีบยันลอย (flying buttress) ช่วยทำให้กำแพงสูงตระหง่านและบางได้ ส่วนหน้าต่างก็ใหญ่โตมโหฬาร เปิดรับแสงอย่างเต็มที ชาวอิตาลีที่นึกริษยาเรียกขานลักษณะเหล่านี้ว่า “กอทิก” (Gothic) ที่พวกเขาหมายความว่า “ป่าเถื่อน” แต่รูปแบบทางสถาปัตยกรรมของฝรั่งเศสนี้กลับแพร่หลายไปทั่วยุโรป ผู้คนจะรู้สึกถึงการมีอยู่ของพระเป็นเจ้าได้ ก็ในลำแสงอันสูงส่งที่ทอดลงมา

อย่างไรก็ตาม เมื่อถึงต้นศตวรรษที่สิบเก้า นอตเทรอดามก็ประสบปัญหา การถูกโจมตีและการปล่อยปละละเลยนานหลายทศวรรษตั้งแต่ก่อนการปฏิวัติใหญ่เมื่อปี 1789 ด้วยซ้ำ ทำให้อาสนวิหารทรุดโทรมเข้าขั้นอันตราย วีโอเล-เลอ-ดุก จึงเข้าร่วมด้วย เขาช่วยกอบกู้นอตเทรอดาม บูรณะค้ำยันและกระจกสี สร้างรูปปั้นแทนของเก่าที่ถูกนักปฏิวัติทุบทำลายและเพิ่มของใหม่ๆ ขึ้นมา ตอนสร้างยอดแหลม (spire) ที่ทำจากไม้ขึ้นมาใหม่ สูงกว่าของดั้งเดิมในยุคกลาง 15 เมตรนั้น เขาเพิ่มรูปหล่อทองแดงของอัครสาวกทั้งสิบสองขนาดใหญ่กว่าจริงมาก สิบเอ็ดองค์หันหน้าออกสู่เมืองปารีส ส่วนรูปที่สิบสองคือนักบุญทอมัสซึ่งเป็นคนช่างสงสัยนั้น วีโอเล-เลอ-ดุกจำลองใบหน้าของตนเองเอาไว้และจัดท่าให้นักบุญผู้นี้จ้องมองยอดแหลม ขณะนี้ โบสถ์อันเป็นสถานที่ประกอบพิธีบูชามิสซาอายุกว่า 800 ปี แห่งนั้นกำลังได้รับการกอบกู้อีกครั้ง

ผู้ชำนาญการด้านการใช้เชือกสวมหน้ากากป้องกันก๊าซพิษเพื่อป้องกันฝุ่นตะกั่ว เตรียมใช้ปูนปลาสเตอร์ยึดก้อนหิน ที่โยกคลอนในโครงสร้างทรงโค้งซึ่งถูกยอดแหลมของโบสถ์หล่นใส่ ไฟซึ่งร้อนสูงถึง 760 องศาเซลเซียสกัดกร่อนเข้าไปถึงยอดโครงสร้างทรงโค้งบางส่วน และมีที่ลึกเข้าไปถึงฝาผนังหินปูนหนา 60 เซนติเมตรด้านบน ทำให้หินกะเทาะหลุดออกไปหลายเซนติเมตร ส่งผลให้เกิดรอยแตกภายใน หินบางส่วนต้องเปลี่ยนใหม่

เย็นวันที่ 15 เมษายน ปี 2019 ก่อนเวลาหนึ่งทุ่มเล็กน้อย ขณะที่วีลเนิฟกำลังรีบร้อนออกจากบ้านของเขา แถบชายฝั่งแอตแลนติกเพื่อขึ้นรถไฟความเร็วสูงเที่ยวสุดท้ายไปปารีสอยู่นั้น ผมกำลังนั่งแท็กซี่ข้ามแม่น้ำแซน การจราจรติดขัดเคลื่อนตัวช้า ภรรยาผมมองออกไปนอกหน้าต่าง “นั่นนอตเทรอดามกำลังไหม้ไฟรึ” เธอถาม ผมพึมพำว่า อีกเดี๋ยวเขาคงดับไฟได้ ครู่ต่อมา เราเห็นเปลวเพลิงทะยานขึ้นไปบนยอดแหลมที่ทำด้วยไม้ ก่อนจะปกคลุมยอดนั้นไว้จนหมด

ทุกคนในฝรั่งเศสต่างจดจำได้ว่าตัวเองอยู่ที่ไหนตอนนอตเทรอดามไฟไหม้ในคืนเดือนเมษายนนั้น ประธานาธิบดีเอมมานูแอล มาครง อยู่ที่พระราชวังเอลีเซ ทำเนียบประธานาธิบดี จึงรีบรุดไปยังอาสนวิหาร นอตเทรอดามคือ “ประวัติศาสตร์ของเรา วรรณคดีของเรา จินตนาการของเรา เป็นศูนย์กลางชีวิตของเรา” เขากล่าว ต่อหน้ากล้องโทรทัศน์ “เราจะร่วมแรงร่วมใจบูรณะมหาวิหารแห่งนี้ด้วยกัน”

นอตเทรอดาม
ต้องใช้เวลากว่าสองปีหลังเพลิงไหม้ในการขนย้ายไม้ที่ไหม้ไฟและซากปรักอื่นๆ รวมทั้งติดตั้งเสาพยุงโครงสร้างทรงโค้งและค้ำยันไม่ให้พังทลายลงมา ภายในอาสนวิหารตอนนี้เต็มไปด้วยนั่งร้าน แล้วในที่สุด การบูรณะก็กำลัง เริ่มขึ้น ขั้นแรกคือการชะล้างฝุ่นและสารพิษปนเปื้อนจากหลังคาตะกั่วที่ละลายเพราะความร้อนออกจากพื้นผิวทั้งหมด

ฤดูร้อนปีที่แล้ว ผมมายืนอยู่อยู่บนนั่งร้าน มองลงไปยังโพรงขนาดยักษ์ซึ่งเกิดจากยอดแหลมที่ตกลงมาใส่โครงสร้างทรงโค้ง (vault) ทำจากหิน ปลายยอดแหลมเจาะลงบนทางเดินโบสถ์จนเป็นหลุม ส่วนอีกหลุมหนึ่งอยู่ตรงปลายปีกตามขวางด้านเหนือ ระหว่างที่ไฟลุกโชนเผาผลาญ “ป่า” อยู่นั้น โครงยึดรูปสามเหลี่ยม (triangular truss) ทำจากไม้โอ๊กที่สูงประมาณสิบเมตรก็ร่วงเป็นทอดๆ ลงมาบนโครงสร้างทรงโค้ง เศษซากที่แตกหักร่วงผ่านหลุมเหล่านั้น ที่จุดศูนย์กลางโบสถ์ ไม้ที่ถูกเผาเป็นเถ้าถ่านและก้อนหินกองทับถมกันสูงกว่าหนึ่งเมตรอยู่บนพื้นอาสนวิหาร

เนื่องจากโครงสร้างทรงโค้งที่ได้รับความเสียหายยังอาจพังทลายลงมาได้ นักวิทยาศาสตร์จึงใช้หุ่นยนต์ ที่ควบคุมจากระยะไกลในการเก็บซากปรักหักพัง ส่วนพวกเขาต้องสวมหน้ากากป้องกันก๊าซพิษเพื่อกันฝุ่น สารตะกั่วและคัดกรองเศษวัสดุอยู่บริเวณทางเดินข้างโบสถ์ เก็บข้าวของทุกชิ้นที่อาจใช้เป็นข้อมูลสำหรับการบูรณะ หรือมีความสำคัญทางประวัติศาสตร์ ระหว่างที่การเก็บกวาดพื้นของนอตเทรอดามดำเนินไปนั้น ต้องมีการเสริมความแข็งแรงเพื่อป้องกันไม่ให้ผนังและโครงสร้างทรงโค้งพังลงมา

นอตเทรอดาม
นั่งร้านและปั้นจั่นขนาดยักษ์ดูราวกับจะล้อเลียนความมุ่งมาดของอาสนวิหารในอันที่จะสูงส่งเทียมฟ้า กำแพงโลหะที่มีรั้วลวดหนามติดตั้งอยู่ด้านบนตั้งล้อมรอบพื้นที่หน้างาน แต่โบสถ์แห่งนี้เคยฟื้นจากหายนะมาแล้ว ย้อนหลังไปเมื่อปี 1831 ณ จุดที่มองเห็นภาพชัดเจนจากอีกฝั่งของแม่น้ำแซน เออแจน วีโอเล-เลอ-ดุก เฝ้ามองฝูงชนโจมตีอาสนวิหาร ต่อมาเขารับหน้าที่ดูแลการบูรณะนอตเทรอดามครั้งแรก

การบูรณะให้กลับคืนสู่สภาพเดิมหรือสภาพสุดท้ายเท่าที่ทราบเป็นวิสัยปกติสำหรับนักบูรณะในฝรั่งเศส ตามกฎบัตรเวนิสที่ตราขึ้นเมื่อปี 1964 ในที่ประชุมนานาชาติของกลุ่มผู้เชี่ยวชาญกำหนดให้ใช้ระบบนี้ โดยระบุว่าเป้าหมายของการบูรณะทางประวัติศาสตร์ มิได้เป็นไปเพื่อให้ได้อาคารสวยงามที่สุด แต่ให้คงความ “ดั้งเดิม” ไว้มากที่สุดเพื่อเก็บรักษารายละเอียดต่างๆ ทางประวัติศาสตร์ไว้

ค่ำเดือนเมษายนวันนั้น ผมกับภรรยาอยู่กับเพื่อนเก่ากลุ่มหนึ่งซึ่งมาเที่ยวปารีสครั้งแรก หลังอาหารค่ำที่ฝั่งขวาของแม่น้ำแซน เราตัดสินใจเดินกลับที่พักบนฝั่งซ้ายของแม่น้ำ ในตอนนั้น สองฝั่งแม่น้ำแซนมีผู้คนยืนเรียงราย มองดูนอตเทรอดามในกองเพลิง
ระหว่างข้ามเกาะอีลแซง-หลุยส์ เราเดินเหยียบสายท่อน้ำซึ่งพนักงานดับเพลิงเดินสายเพื่อสูบน้ำขึ้นมา จากแม่น้ำ บนสะพานปงเดอลาตูร์แนล เราหยุดอยู่ใกล้ๆ กลุ่มนักร้องประสานเสียงที่มารวมตัวกันขับร้องเพลงแบบสดๆ พวกเขาร้องเพลงสดุดีแม่พระด้วยเสียงอันอ่อนโยน ผมชื่นชมทิวทัศน์บริเวณนี้มาแล้วหลายสิบครั้ง และนึกไม่ออกว่าจะเป็นอย่างไร หากอาสนวิหารแห่งนี้จะหายไปตลอดกาล

เรื่อง โรเบิร์ต คุนซิก 

ภาพถ่าย โทมาส แวน ฮูทรีฟ

ศิลปกรรม เฟร์นันโด จี. บัปติสตา

ติดตามสารคดี นอตเทรอดามหลังเพลิงผลาญ ฉบับสมบูรณ์ได้ที่นิตยสารเนชั่นแนล จีโอกราฟฟิก ฉบับภาษาไทย เดือนกุมภาพันธ์ 2565 

สั่งซื้อนิตยสารได้ที่ https://www.naiin.com/product/detail/540164


อ่านเพิ่มเติม นอเทรอดาม รำลึกอาสนวิหารอันเป็นที่รักของชาวปารีส

เรื่องแนะนำ

จะช่วยชนเผ่าในบราซิล ต้องเปิดเผยตัวตนพวกเขา

หน่วยงานด้านชนพื้นเมืองในบราซิลตัดสินใจเผยแพร่ภาพวิดีโอของชนเผ่าที่ไม่ติดต่อกับโลกภายนอกให้สาธาณชนได้รับรู้ เพื่อเพิ่มแรงกระตุ้นในการปกป้องพวกเขา

กลับไปเยือนฟุกุชิมะ

กลับไปเยือน ฟุกุชิมะ หลายปีผ่านไปหลังเกิดเหตุการณ์ภัยพิบัตินิวเคลียร์ในจังหวัด ฟุกุชิมะ ระดับของกัมมันตรังสียังคงสูงและอันตรายเกินกว่าที่มนุษย์จะอาศัยอยู่ได้ ขณะนี้บริเวณรอบๆ โรงไฟฟ้านิวเคลียร์ที่เกิดภัยพิบัติกลายสภาพมาเป็นเมืองร้าง ร่วมเดินทางกลับไปยังเมือง Futaba ที่ตั้งอยู่ห่างจากโรงไฟฟ้าราว 2.5 ไมล์ พร้อมกับชายผู้เคยอาศัยอยู่ที่นี่ ออกสำรวจเมืองอันเงียบเหงาและบ้านของเขาที่ร่องรอยของการมีชีวิตอยู่ยังคงปรากฏให้เห็น พร้อมรับฟังว่าภัยพิบัติที่เกิดขึ้นในครั้งนั้นได้เปลี่ยนแปลงชีวิตเขาไปอย่างไรบ้าง ด้านรัฐบาลญี่ปุ่นใช้เงินจำนวนหลายพันล้านดอลล่าร์ในการทำความสะอาดพื้นที่รอบๆ ที่ได้รับผลกระทบจากเหตุการณ์ ซึ่งทำให้ช่วงหลายปีที่ผ่านมาปริมาณรังสีที่ตกค้างลดลงอย่างมาก อย่างไรก็ตามคาดกันว่าบริเวณที่ใกล้กับศูนย์กลางภัยพิบัตินั้นอาจไม่สามารถพัฒนาพื้นที่ให้กลับมาอยู่อาศัยได้อีก   อ่านเพิ่มเติม นี่คือสิ่งที่อาวุธนิวเคลียร์ทิ้งเอาไว้

แผนที่แห่งความสุข

อะไรทำให้คุณมีความสุข แล้วผู้คนจากชาติไหนที่มีความสุขที่สุด ลองชมข้อมูลแผนที่ความสุขที่จัดทำขึ้นโดย มานูเอล กานาเลส และทีโอดอร์ เอ. ซิกลีย์ เชลลีย์ สเปอร์รี แผนที่ดังกล่าวถูกตีพิมพ์ลงในนิตยสารเนชั่นแนล จีโอกราฟฟิก ภาษาไทย ฉบับเดือนพฤศจิกายน ที่ว่าด้วยการสำรวจความสุขของผู้คนจากประเทศต่างๆ ใบหน้ายิ้มเหล่านี้แสดงออกซึ่งปริมาณของความสุขในชีวิตประจำวันของผู้คนที่แตกต่างกันในแต่ละประเทศตั้งแต่ 1 – 100 โดยแบ่งเป็น 4 ระดับ ผู้คนที่เข้ารับการสำรวจจะได้รับคำถามห้าข้อเพื่อระบุว่าพวกเขามีความสุขหรือไม่ในขณะนั้น เช่น วันนี้ได้หัวเราะไหม ส่วนเฉดสีเหลืองที่แสดงออกมานั้นหมายถึงอัตราร้อยละที่ถือว่ามีความสุข หรือสุขภาวะทางกาย ผู้คนจะถูกถามถึงสุขภาพ และข้อมูลเหล่านี้จะถูกแปลงเป็นระดับคะแนนไล่จาก “ทุกข์” ไปถึง “สุข” ตามเฉดสี ทั้งนี้ในแผนที่ดังกล่าวไม่มีข้อมูลของทุกประเทศ มีเพียงแค่ข้อมูลจากประเทศที่ได้รับการสำรวจเท่านั้น สามารถชมแบบขยายขนาดใหญ่ได้ ที่นี่     อ่านเพิ่มเติม : ความลับของดินแดนแห่งความสุข, 9 วิธีที่ช่วยให้คุณมีความสุขในทุกวันของชีวิต