ท่ามกลางวิกฤติแห่งการสูญพันธุ์ นักพฤกษศาสตร์หาญกล้าคนหนึ่ง เปลี่ยนคอลเลกชันดอกไม้ขนาดใหญ่ของเขา ให้กลายเป็นขุมทรัพย์ทางวิทยาศาสตร์
ดอกของกล้วยไม้ มาสเดวัลเลีย กลีบเลี้ยงยาว ดูคล้ายเนื้อหนังมังสาอย่างน่าขนลุก หางยาวเหมือนหนวดห้อยลงมาจากกลีบเลี้ยงที่เหมือนกลีบดอก สีสันมีทั้งน้ำตาลไล่โทน สีส้มปะการัง และเหลือง คล้ายสีของผลไม้เน่า แมลงวันที่บินผ่านอาจหลงคิดว่าเป็นอาหาร เป็นเวลาหลายสิบล้านปีที่กล้วยไม้หน้าตาประหลาดชนิดนี้ซึ่งเป็นพืชประจำถิ่นในป่าเมฆที่กำลังสูญหายไปอย่างรวดเร็วของโคลอมเบียอยู่รอดมาได้เพราะดึงดูดพาหะถ่ายเรณู ทุกวันนี้ พาหะถ่ายเรณูที่ว่าคือชายอายุ 64 ปีสวมแว่นอ่านหนังสือ
ดาเนียล ปีเอดราอีตา ครอบครองกล้วยไม้ราว 25,000 ต้น ซึ่งถือเป็นคอลเลกชันกล้วยไม้ใหญ่ที่สุดแห่งหนึ่งของโลกที่เป็นของเอกชนและไม่ใช่เชิงพาณิชย์ แต่ตอนนี้ ในเรือนกระจกนอกเมืองเมเดยีน ประเทศโคลอมเบีย เขาทุ่มเทความสนใจให้กล้วยไม้ชนิดนี้เพียงอย่างเดียว เขาบรรจงหนีบกลีบเลี้ยงกลีบหนึ่งขึ้นมา พลิกด้านหน้า แล้วค่อยๆ ใช้ปลายลวดเขี่ยละอองเรณูเท่าปลายเข็มหมุดจากดอกหนึ่งย้ายไปอีกดอกหนึ่ง ถ้าการถ่ายเรณูหรือการผสมเกสรนี้ประสบความสำเร็จ ฝักจะเกิดขึ้นและเติบโต ภายในเต็มไปด้วยเมล็ดเล็กจิ๋วนับล้าน เมื่อถึงตอนนั้น ปีเอดราอีตาจะเด็ดออกมาห่อฟอยล์ และจัดส่งไปให้นักวิจัยในเมเดยีนที่จะพยายามเพาะมันในห้องปฏิบัติการ
การสูญเสียถิ่นอาศัยและการค้าในตลาดมืดที่กำลังคุกคามต่อการสูญพันธุ์ของชนิดพันธุ์กล้วยไม้ราวครึ่งหนึ่งจากทั้งหมด 30,000 ชนิดเท่าที่รู้จักในโลก ทำให้คอลเลกชันกล้วยไม้ของเอกชนอย่างของปีเอดราอีตาเป็นทรัพยากรที่มีค่ายิ่ง เพราะเป็นแหล่งรวบรวมพันธุกรรมสำหรับงานวิจัย การเพาะเลี้ยงและขยายพันธุ์ ตลอดจนศักยภาพในการนำกลับคืนสู่ถิ่นอาศัยเดิมในธรรมชาติ ปัญหาเพียงอย่างเดียวคือ นักสะสมกล้วยไม้เอกชนมักระมัดระวังตัว หวงแหนความรู้ที่ได้มาอย่างยากเย็นเกี่ยวกับเทคนิคการเพาะเลี้ยง และลังเลที่จะเปิดเผยเกี่ยวกับที่มาของตัวอย่างกล้วยไม้ในครอบครอง
แต่นั่นไม่ใช่ปีเอดราอีตา ในแวดวงเล็กๆ ของนักสะสมผู้ให้ค่ากล้วยไม้ที่ความหายาก เขามุ่งมั่นหาทางช่วยให้ตัวอย่างที่หายากที่สุดบางส่วนของเขากลับมาดาษดื่นอีกครั้ง ที่อัลมาเดลโบสเก (Alma del Bosque) หรือ “จิตวิญญาณ แห่งผืนป่า” สวนรุกขชาติและศูนย์การศึกษาที่เขาเปิดเมื่อปีก่อน ปีเอดราอีตาผสมเกสรกล้วยไม้ชนิดต่างๆ แบ่งปัน เมล็ดพันธุ์ และเทคนิคต่างๆ อย่างกระตือรือร้น เขาเป็นส่วนหนึ่งของนักสะสมแนวหน้าผู้พยายามลดบทบาทของตลาดมืด และสร้างความมั่นใจว่าจะมีต้นกล้ากล้วยไม้มากพอสำหรับโครงการฟื้นฟูในอนาคต พันธมิตรที่ห้องปฏิบัติการสามแห่งในเมืองเมเดยีนใช้เมล็ดพันธุ์ของเขาในการเพาะขยายพันธุ์กล้วยไม้ที่ไม่เคยมีการเพาะเลี้ยงในปริมาณมากมาก่อน “เป็นโอกาสเดียวครับ” ปีเอดราอีตาบอกและเสริมว่า “ที่เราจะไม่สูญเสียชนิดพันธุ์เหล่านี้”
ปีเอดราอีตาเป็นเกษตรกรไม้ตัดดอกมาตลอด 30 ปีที่ผ่านมา และเริ่มหลงใหลกล้วยไม้ไม่นานหลังจากเขาและภรรยาทำฟาร์มไฮเดรนเยียในเมืองลาเซฮา ศูนย์กลางอุตสาหกรรมไม้ตัดดอกของโคลอมเบีย ประเทศนี้เป็นบ้านของชนิดพันธุ์กล้วยไม้เกือบหนึ่งในห้าของโลก และส่วนใหญ่เป็นพืชอิงอาศัยหรือเกาะอาศัย (epiphyte) บนต้นไม้อื่น ปีเอดราอีตาเริ่มสังเกตพวกมันระหว่างร่วมทริปดูนกในป่าของโคลอมเบีย และทึ่งกับการปรับตัวอันชาญฉลาดของพืชเหล่านี้ บางชนิดแปลงกายเหมือนแมลงเพศเมียอย่างแนบเนียนเสียจนแมลงเพศผู้พยายามผสมพันธุ์ด้วย ก่อนจะบินจากไปพร้อมละอองเรณูเต็มตัว บางชนิดหลอกล่อพาหะถ่ายเรณูด้วยการเลียนกลิ่นช็อกโกแลต ผลไม้เน่า หรือซากสัตว์
ตอนไปชมงานโชว์กล้วยไม้ระดับภูมิภาคครั้งแรก เขาเหมากล้วยไม้ของผู้ขายรายหนึ่งรวมแล้ว 250 ต้น ผลกำไรจากฟาร์มไฮเดรนเยียช่วยหล่อเลี้ยงงานอดิเรกใหม่ของเขา จากกล้วยไม้หลายร้อยต้นกลายเป็นหลายพันต้น มีทั้งที่ได้มาจากเกษตรกรผู้ปลูกเชิงพาณิชย์ แลกเปลี่ยนกับผู้หลงใหลคนอื่นๆ และบางครั้งก็ช่วยมาจากกิ่งก้านต้นไม้ที่หักพังในป่า
ทุกวันนี้ ปีเอดราอีตาคาดประมาณว่า คอลเลกชันกล้วยไม้ของเขาเป็นตัวแทนของสิ่งที่เขาเรียกว่า “ธนาคารพันธุกรรม” ของ 3,500 ชนิดพันธุ์หรือราวหนึ่งในสิบของพืชวงศ์กล้วยไม้ (Orchidaceae) หลังฟูมฟักกล้วยไม้ของเขาในเรือนกระจกอยู่หลายปี เขาเปิดอัลมาเดลโบสเกเมื่อฤดูร้อนปีก่อนและให้สาธารณชนเข้าเยี่ยมชม เบื้องหลังประตูสีดำ บานใหญ่ คือแดนมหัศจรรย์ที่ได้รับการออกแบบมาอย่างดี สวนไล่ระดับและพื้นที่จัดแสดงกว่า 1,000 ตารางเมตรเต็มไปด้วยแมกไม้และธารน้ำที่ช่วยสร้างไมโครแฮบิแทต (microhabitat) หรือถิ่นอาศัยเฉพาะขนาดเล็กที่กล้วยไม้หลายชนิดชื่นชอบ
อัลมาเดลโบสเกยังเป็นสำนักงานใหญ่ของโครงการที่ปีเอดราอีตามุ่งสร้างนักเล่นกล้วยไม้หัวใจอนุรักษ์รุ่นใหม่ ตลอดห้าปีที่ผ่านมา เขาสอนนักศึกษาหลายร้อยคนทั้งแบบพบกันต่อหน้าและออนไลน์ แบ่งปันความลับที่ครั้งหนึ่งวงการกล้วยไม้แสนหวงแหน ขับเคลื่อนด้วยความเชื่อแรงกล้าว่า ผู้ปลูกรายใหม่ๆ ที่เพาะเลี้ยงกล้วยไม้แปลกๆ จะมีส่วนช่วยลดแรงจูงใจในการลักลอบหากล้วยไม้จากป่า ด้วยองค์ความรู้ แรงบันดาลใจ ไปจนถึงเมล็ดพันธุ์กล้วยไม้ที่เขาส่งต่อ นักศึกษาหลายคนของเขาสามารถเปิดโรงเพาะเลี้ยงกล้วยไม้ของตนเอง หนึ่งในนั้นคือ ซานเตียโก อารางโก วัย 24 ปี เจ้าของสวนกุลโตออร์กีเดอัสในเมเดยีน ซึ่งมีลูกน้องสี่คน กล้วยไม้ 9,000 ต้นพร้อมจำหน่าย และลูกค้าจากทั่วโคลอมเบีย “ลูกค้าชอบซื้อต้นไม้จากโรงเพาะเลี้ยงมากกว่าที่เก็บจากธรรมชาติครับ” อารางโกตั้งข้อสังเกตและเสริมว่า การตอบสนอง ความต้องการนั้น “คือความรับผิดชอบของพวกเราทั้งหมดในฐานะผู้ปลูกกล้วยไม้เชิงพาณิชย์”
ปีเอดราอีตายังมอบเมล็ดพันธุ์แก่นักวิจัยที่มหาวิทยาลัย CES ในเมเดยีน ซึ่งนำไปใช้พัฒนาเทคนิคการเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อของกล้วยไม้หายาก กล้วยไม้ชนิดหนึ่งที่พวกเขาให้ความสำคัญในตอนนี้คือ กล้วยไม้แม่ชีสีขาว (Lycaste skinneri หรือ Lycaste virginalis) ซึ่งเป็นดอกไม้ประจำชาติของกัวเตมาลา กล้วยไม้ชนิดนี้ถูกลักลอบเก็บจากธรรมชาติจนเกือบสูญพันธุ์ไปจากถิ่นอาศัยดั้งเดิมส่วนใหญ่ แม้โครงการนำกลับคืนสู่ธรรมชาติกำลังดำเนินอยู่ในกัวเตมาลาก็ตาม ปีเอดราอีตาหวังว่า ต้นกล้าที่ได้จากการเพาะเลี้ยงในห้องปฏิบัติการจากเมล็ดพันธุ์ที่เขาส่งมอบให้จะช่วยเปลี่ยนกล้วยไม้ชนิดนี้จากการเป็นเป้าหมายของพวกเก็บของป่าไปเป็นไม้ตลาดที่หาได้จากโรงเพาะเลี้ยง และเทคนิดเดียวกันนี้อาจช่วยสนับสนุนโครงการฟื้นฟูกล้วยไม้หายากชนิดอื่นๆ ในโคลอมเบียด้วย
แม้การใช้กล้วยไม้ที่ได้จากการเพาะเลี้ยงในห้องปฏิบัติการเพื่อเติมประชากรในธรรมชาติยังเป็นเรื่องค่อนข้างใหม่ ความยุ่งยากส่วนหนึ่งเป็นเพราะพืชจำเป็นต้องมีความหลากหลายทางพันธุกรรมมากพอในการขยายพันธุ์ แต่ปีเอดราอีตายังคงมองไกลไปข้างหน้าเพราะเชื่อว่า การอนุรักษ์ชนิดพันธุ์ที่ถูกคุกคามจะเป็นการวางรากฐานไว้เพื่อที่วันหนึ่งวิทยาศาสตร์จะตามทัน “ผมเป็นพวกบุกเบิกหัวดื้อครับ” เขาบอก ปีเอดราอีตาเรียนรู้ว่า ความรักในกล้วยไม่ต้องการสิ่งใดนอกจากความอดทน
อ่านเพิ่มเติม : เมื่อโอกาวางโก ยอมเผยความลับ
