จังหวัดนครราชสีมาสามารถประกาศการเป็น “ดินแดนสามมรดกยูเนสโก” หรือ Korat : The Triple Heritage City
ลึกลงไปใต้ผืนดินโคราช: การเดินทางของ “ดินแดน 3 มรดกโลกของยูเนสโก” บนโลกใบนี้มีไม่กี่แห่งที่เราจะสามารถก้าวข้ามกาลเวลาจากยุคไดโนเสาร์ 1.15 ล้านปี สู่ยุคอารยธรรมก่อนประวัติศาสตร์ ยุคประวัติศาสตร์ เชื่อมโยงมาถึงวิถีชีวิตผู้คนในปัจจุบันได้ในจังหวัดเดียว จังหวัดนครราชสีมา หรือ “โคราช” คือหนึ่งในดินแดนหมุดหมายนั้น โดยองค์กรยูเนสโกได้พิจารณาขึ้นทะเบียนโปรแกรมการอนุรักษ์ทรัพยากรทางธรรมชาติครบทั้ง 3 โปรแกรม คือ โปรแกรมพื้นที่สงวนชีวมณฑล (Man and Biosphere Reserved) คือ พื้นที่สงวนชีวมณฑลสะแกราช โปรแกรมมรดกโลก (World Heritage) คือ ผืนป่าดงพญาเย็น – เขาใหญ่ และโปรแกรมจีโอพาร์คโลก (Global Geopark) คือ โคราชจีโอพาร์คโลก ทำให้จังหวัดนครราชสีมาสามารถประกาศการเป็น “ดินแดนสามมรดกยูเนสโก” หรือ Korat : The Triple Heritage City อย่างไรก็ตามเมื่อได้รับการพิจารณาผ่านโปรแกรมการอนุรักษ์ดังกล่าวแล้ว จำเป็นอย่างยิ่งที่จังหวัดนครราชสีมาจะต้องดำเนินการขับเคลื่อนการบริหารจัดการ การพัฒนา และอนุรักษ์อย่างต่อเนื่องตามแนวทางของความยั่งยืน
ในปี พ.ศ. 2568 – 2569 “กองทุนสิ่งแวดล้อม” โดยสำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติ และสิ่งแวดล้อม (สผ.) เล็งเห็นความสำคัญของการอนุรักษ์และการพัฒนา จึงได้เข้ามาเป็นฟันเฟืองหนุนเสริมต่อยอดการทำงานการอนุรักษ์ร่วมกับพื้นที่ โดยให้การสนับสนุนงบประมาณผ่าน “มหาวิทยาลัยราชภัฏนครราชสีมา” ซึ่งมีภารกิจสำคัญ ตามพระราชบัญญัติมหาวิทยาลัยราชภัฏ คือ การเป็นมหาวิทยาลัยเพื่อการพัฒนาท้องถิ่น ซึ่งเป็นความสอดคล้องกันของภารกิจของกองทุนสิ่งแวดล้อม ภารกิจของมหาวิทยาลัยราชภัฏนครราชสีมา และเป้าหมายของแนวทางจีโอพาร์คโลกของยูเนสโก การสนับสนุนงบประมาณนี้นับเป็นความมือร่วมของภาคีทุกภาคส่วนอย่างแท้จริง
สถาบันวิจัยไม้กลายเป็นหินฯ หน่วยงานภายใต้สังกัดมหาวิทยาลัยราชภัฏนครราชสีมา ได้รับการพิจารณาจากจังหวัดนครราชสีมาให้เป็น สำนักงานโคราชจีโอพาร์คโลก ซึ่งเป็นทั้งที่ตั้งและองค์กรบริหารโคราชจีโอพาร์คโลก ร่วมกับจังหวัดนครราชสีมา และ 5 อำเภอในเขตพื้นที่โคราชจีโอพาร์ค ทำหน้าที่เป็นหน่วยงานบริหารเชิงบูรณาการร่วมกับทุกภาคีตั้งแต่ระดับประเทศ ระดับจังหวัด และระดับอำเภอ โดยได้รับความร่วมมือจากภาคีภาครัฐ ภาคเอกชน ภาคประชาชน เป็นแกนหลักในพื้นที่ โดยให้ความสำคัญกับความต้องการของชุมชนท้องถิ่นเป็นหลัก หรือที่เรียกว่าการบริหารงานจากล่างขึ้นบน Bottom up approach
มหาวิทยาลัยได้บูรณการองค์ความรู้จากสาขาวิชาต่าง ๆ รวมถึงหน่วยงาน ภายในมหาวิทยาลัยที่เกี่ยวข้องกับแนวทางของจีโอพาร์ค รวมถึงการดึงบุคลากรที่มีความรู้ ความสามารถ และความเชี่ยวชาญมาร่วมดำเนินการ อาทิ สำนักศิลปะและวัฒนธรรม คณะวิชาต่าง ๆ ได้ดึงองคาพยพทั้งหมดมาร้อยเรียงเชื่อมโยงองค์ความรู้จากมหาวิทยาลัยลงสู่การปฏิบัติจริงในชุมชน หากเราเจาะลึกเข้าไปในพื้นที่อุทยานธรณีโลก (Khorat UNESCO Global Geopark) มี 4 หมุดหมายสำคัญที่บอกเล่าความมหัศจรรย์ของดินแดนแห่งนี้ ภายใต้การดูแลและขับเคลื่อนร่วมกันของทั้งมหาวิทยาลัย หน่วยงานท้องถิ่น รวมถึงหน่วยงานรับผิดชอบ ดังนี้
- ป่าไม้กลายเป็นหินโกรกเดือนห้า ตำบลสุรนารี อำเภอเมืองนครราชสีมา จังหวัดนครราชสีมา : บันทึกไม้ดึกดำบรรพ์ ลึกลงไปใต้ชั้นตะกอนทราย ชุมชนบ้านโกรกเดือนห้าคือสุสานของต้นไม้โบราณที่แช่น้ำที่มีส่วนผสมของแร่ธาตุ ซึ่งส่วนใหญ่คือซิลิกาจนแปรสภาพกลายเป็นหินหลากสีสัน บางชิ้นมีอายุเก่าแก่หลายล้านปี กองทุนสิ่งแวดล้อมได้เข้ามาสนับสนุนงบประมาณการบริหารจัดการพื้นที่ ขณะที่มหาวิทยาลัยราชภัฏนครราชสีมาส่งทีมผู้เชี่ยวชาญเข้าไปดำเนินงานวิจัย ถ่ายทอดองค์ความรู้ และยกระดับให้ที่นี่เป็นทั้งแหล่งเรียนรู้ระดับสากล พร้อมรักษาสภาพแวดล้อมรอบแหล่งขุดค้นอย่างถูกวิธีเพื่อไม่ให้ธรรมชาติอันเปราะบางนี้ถูกทำลาย
2. เกลือสินเธาว์พันดุง ตำบลพันดุง อำเภอขามทะเลสอ จังหวัดนครราชสีมา : ของขวัญจากทะเลโบราณ หลักฐานทางธรณีวิทยาที่บอกว่าใจกลางที่ราบสูงโคราชเคยเป็นทะเลมาก่อน คือแหล่งเกลือสินเธาว์ตำบลพันดุง ชุมชนที่นี่สืบทอดภูมิปัญญาการต้มเกลือมานับร้อยปี โดยมีมหาวิทยาลัยราชภัฏนครราชสีมาทำหน้าที่ประสานงานและพัฒนาร่วมกับหน่วยงานปกครองท้องถิ่น คือ เทศบาลตำบลพันดุง โรงเรียน ภาคเอกชน และชุมชน นำทุนจากกองทุนสิ่งแวดล้อมมาส่งเสริมการศึกษาความหลากหลายทางชีวภาพในพื้นที่ผลิตเกลือ และชุดการแสดง “เดิ่นเกลือพันดุง” ที่สะท้อนวิถีชีวิตการต้มเกลือ รวมถึงการต่อยอดการทำผลิตภัณฑ์จากผลผลิตเกลือที่ได้ และผลักดันวิถีชีวิตนี้สู่การท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรมที่ยั่งยืน
3. แหล่งเมืองเสมา ตำบลเสมา อำเภอสูงเนิน จังหวัดนครราชสีมา: รอยอารยธรรมบนฐานรากธรณี
เมื่อสายธารโบราณเปลี่ยนทิศ มนุษย์เริ่มปักหลักสร้างเมือง “เมืองเสมา” คือโบราณสถานที่เป็นอารยธรรมทวารวดีและวัฒนธรรมขอม ความพิเศษคือตัวเมืองตั้งอยู่บนภูมิประเทศลานหินทราย การสนับสนุนจากกองทุนสิ่งแวดล้อมและการเข้ามาร่วมปรับแต่งภูมิทัศน์ของแหล่งซึ่งอยู่ในพื้นที่องค์การบริหารส่วนตำบลเสมา และกรมศิลปากร ช่วยให้เกิดการผสานการอนุรักษ์สิ่งแวดล้อมเข้ากับประวัติศาสตร์ได้อย่างลงตัว ชุมชนรอบข้างสามารถเข้ามามีส่วนร่วมในการดูแลและสร้างรายได้ โดยไม่ทำลายคุณค่าของโบราณสถานและพื้นที่สีเขียว
4.บ่อทรายท่าช้าง ตำบลท่าช้าง อำเภอเฉลิมพระเกียรติ จังหวัดนครราชสีมา : สุสานช้างโบราณระดับโลก นี่คือ “ธนาคารฟอสซิล” ที่มีการค้นพบซากดึกดำบรรพ์ของช้างโบราณถึง 10 สกุลจาก 55 สกุล ที่พบทั่วโลกมหาวิทยาลัยราชภัฏนครราชสีมา (โดยสถาบันวิจัยไม้กลายเป็นหินฯ) ได้เข้ามาดำเนินงานขุดค้น ศึกษาวิจัย และเป็นตัวกลางประสานงานอย่างใกล้ชิดกับชุมชน โดยใช้งบประมาณจากกองทุนสิ่งแวดล้อมสร้างความตระหนักรู้ เปลี่ยนให้ชาวบ้านท่าช้างกลายเป็น “ผู้พิทักษ์ฟอสซิล” และพัฒนาสู่การท่องเที่ยวเชิงธรณีวิทยาที่สร้างคุณค่า ทางเศรษฐกิจให้ท้องถิ่น และทำงานอย่างใกล้ชิดกับอำเภอเฉลิมพระเกียรติ และองค์การบริหารส่วนตำบลท่าช้าง
ถึงตอนนี้ (กรกฎาคม 2569) เข้าสู่ช่วงปีที่ 2 ซึ่งเป็นช่วงใกล้จบโครงการ และเป็นช่วงสำคัญในการตรวจประเมินซ้ำเพื่อคงสภาพอุทยานธรณียูเนสโก อุทยานธรณีโลกโคราช (Khorat UNESCO Global Geopark Revalidation Mission) โดยคณะกรรมการ UNESCO ซึ่งเป็นผู้เชี่ยวชาญจากประเทศจีนและประเทศญี่ปุ่น ในการประเมินซ้ำเพื่อคงสภาพอุทยานธรณีโลกยูเนสโก อุทยานธรณีโลกโคราช จะเป็นการดูความพร้อมของแหล่ง
จีโอพาร์ค (Geosite) ที่กองทุนสิ่งแวดล้อมได้เข้าไปเติมเต็มส่วนที่แต่ละพื้นที่ยังขาดอยู่ เช่น การสร้างการมีส่วนร่วมของชุมชน การสร้างรายได้ให้ชุมชนในพื้นที่ และการทำป้ายสื่อความหมาย เป็นต้น ทำให้มีความพร้อมสำหรับการประเมินในครั้งนี้ และหากผ่านการประเมิน ซึ่งจะทราบผลในเดือนตุลาคม 2569 นี้ จะทำให้แหล่งจีโอพาร์ค (Geosite) ดังกล่าว ได้รับการคงสถานะความเป็นอุทยานธรณีโลกของยูเนสโก (UNESCO Global Geopark) ต่อไปอีก 4 ปี (บัตรเขียว – Green Card) เป็นการเปิดโอกาสให้นักวิชาการได้พัฒนาองค์ความรู้ พร้อมโอกาส ในการยกระดับเศรษฐกิจชุมชนและการยอมรับในระดับสากลอย่างต่อเนื่อง
นอกจากนี้ 4 แหล่งจีโอพาร์ค (Geosite) ภายใต้การสนับสนุนงบประมาณจากกองทุนสิ่งแวดล้อมแล้ว ยังมีแหล่งจีโอพาร์ค (Geosite) อีกกว่า 6 แหล่ง ที่ได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นแหล่งจีโอพาร์ค ได้แก่ 1) แหล่งตัดหินบ้านส้มกบงาม 2) เรือนรักษ์รถไฟ 3) เขาสามสิบสาง 4) ชุมชนไท – ยวน สีคิ้ว (กลุ่มชาติพันธุ์) 5) ถ้ำเขาจันทร์งาม และภาพเขียนสีประวัติศาสตร์ 6) ภูมิทัศน์ธรณีวิทยาเขายายเที่ยง เป็นต้น
พลังขับเคลื่อนจากเบื้องหลัง: การรักษาความเป็น “UNESCO Triple Heritage City” ให้คงอยู่ อย่างยั่งยืน ต้องอาศัยทั้ง “ทุน” และ “ปัญญา” บทบาทของ กองทุนสิ่งแวดล้อม ที่เอื้ออำนวยงบประมาณ ผนึกกำลังกับ มหาวิทยาลัยราชภัฏนครราชสีมา ที่เป็นกำลังหลักในการดำเนินงานและประสานประโยชน์ จึงเป็นตัวอย่างที่เด่นชัดของการพัฒนาท้องถิ่น ที่เปลี่ยนอดีตหลายล้านปีให้กลายเป็นอนาคตที่มั่นคงของคนโคราชอย่างแท้จริง
อ่านเพิ่มเติม : เผยโฉมสุดยอด สัตว์เรืองแสงในธรรมชาติ
