เตรียมปรับรับ โลกร้อน - National Geographic Thailand

เตรียมปรับรับโลกร้อน

เตรียมปรับรับ โลกร้อน

เมื่อ 11 ปีก่อน  สมบัติ ชุมนุม หนุ่มใหญ่วัย 40 ปี พาโยโกะ มินามิ ภรรยาชาวญี่ปุ่น กลับมายังบ้านเกิดที่อำเภอกุดชุม จังหวัดยโสธร เพื่อสานฝันของเขา นั่นคือการแปรนาข้าวเดิมของพ่อที่ใช้สารเคมีมายาวนาน  ไปสู่นาข้าวอินทรีย์และแปลงเกษตรผสมผสาน

หลังไถปรับหน้าดินแข็งโกกเกกไร้ธาตุอาหาร และยกระดับที่นาให้สูงขึ้น เขาก็เริ่มขุดสระน้ำขนาดใหญ่ โดยผันน้ำมาจากลำห้วยวังหินที่อยู่ท้ายแปลงที่ดิน “หัวใจของการทำเกษตรคือน้ำครับ” เขาบอกขณะพาผมเดินฝ่าดงหญ้าริมคันนา เลียบสระน้ำกว้างใหญ่ที่เชื่อมต่อกับลำห้วยไหลเอื่อย  สมบัติใช้น้ำจากสระแห่งนี้รดต้นไม้ ปลูกข้าว และอุปโภคในครัวเรือน “ตอนมาทำใหม่ๆ ชาวบ้านแถวนี้หาว่าผมบ้า ไม่ใส่ยา ไม่ใส่ปุ๋ย แถมขุดสระน้ำใหญ่โต เขาไม่ขุดกันใหญ่ขนาดนี้หรอก เพราะเสียดายที่ดินปลูกข้าวครับ” เขาบอก

สมบัติเคยทำงานที่องค์กรพัฒนาเอกชนด้านเกษตรอินทรีย์ในกรุงเทพฯ มาก่อน จึงมีความรู้ด้านการจัดการแปลงเกษตรพอสมควร แปลงนาของเขาปลูกข้าวหลากหลาย ทั้งข้าวหอมมะลิพันธุ์ 105 อันลือชื่อของดินแดนทุ่งกุลาร้องไห้ข้าวเหนียวกข.6 และข้าวพันธุ์ใหม่ที่กำลังมาแรงอย่าง “ไรซ์เบอร์รี่”  ที่อยู่ติดกันคือสวนผสมสารพัน  ตั้งแต่กะทกรกยันเพกา กล้วยน้ำว้ายันมะรุม ใกล้ๆกันคือโรงเรือนไก่ไข่ และกองลอมฟางที่เป็นรังของเห็ดฟาง ซึ่งภรรยาของเขาจะมาเก็บไปทำอาหารทุกเช้า มีคอกแพะและวัว (ว่างเปล่าเพราะเลี้ยงไม่ไหว) เขาใช้แผงเซลล์สุริยะผลิตกระแสไฟฟ้าใช้ในบ้าน ไม่ดูโทรทัศน์ แต่ยังต้องพึ่งน้ำมันสำหรับใส่เครื่องสูบน้ำ และรถยนต์

นอกเหนือจากสระน้ำขนาดใหญ่ สมบัติยังขุดสระน้ำขนาดเล็กอีกหลายสระ กระจายอยู่ในบริเวณที่เครื่องสูบน้ำส่งไปไม่ถึง สระน้ำเหล่านี้จะรับน้ำฝนในช่วงฤดูมรสุม กักตุนไว้ใช้สำหรับฤดูแล้งซึ่งกินระยะเวลายาวนาน แม้จะไม่มากพอสำหรับการทำ “นาปรัง” แต่ก็ช่วยประทังในยามฉุกเฉินสำหรับ “นาปี” เขาเชื่อว่าการมีแหล่งน้ำหลายแหล่งจะช่วยกระจายความเสี่ยงจากปัญหาขาดแคลนน้ำ และความไม่แน่นอนของฤดูกาล

การวางแผนที่ดีทำให้ที่ผ่านมา สมบัติไม่เคยประสบปัญหาขาดแคลนน้ำ ทว่าแม้จะวางแผนดีอย่างไร กลางปีพ.ศ. 2558  สภาพอากาศเกิดผิดแผกไปจากที่เขาเคยรู้จัก  สมบัติเล่าว่าช่วงสงกรานต์ที่ผ่านมา อากาศเย็นจนต้องนั่งผิงไฟ และฤดูมรสุมที่ฝนควรจะเทลงมาตั้งแต่เดือนพฤษภาคม กลับล่าช้าไปถึงสามเดือน จนเกิดภัยแล้งรุนแรง

สมบัติประคับประคองนาข้าวที่ปักดำไปแล้วด้วยแหล่งน้ำสำรองที่เหลืออยู่ เขาสูบน้ำถึงเลนตมในสระใหญ่ไม่ต้องพูดถึงสระน้ำขนาดเล็กที่แห้งกรังดินแตกระแหง ต้นข้าวที่ปักดำกำลังงามก็จริง แต่หากฝนไม่เทลงมาในเร็ววัน ก็เตรียมบอกลาผลผลิตปีนี้ได้เลย “นี่ไม่ใช่อุบัติเหตุครับ แต่เป็นธรรมชาติ ปีนี้แล้งมากจริงๆครับ เราต้องแก้ไขปัญหา เฉพาะหน้ากันรายวัน เพราะฤดูกาลเชื่อถือไม่ได้อีกต่อไปแล้ว” เขาบอก

ทว่าชาวนาละแวกนั้นไม่ได้วางแผนรอบคอบอย่างสมบัติ   ไม่ต่างจากเกษตรกรอีกหลายล้านครัวเรือนที่ยังคงหวังพึ่งฟ้าฝน เมล็ดพันธุ์ข้าวที่พวกเขาหว่านไว้ตั้งแต่เดือนเมษายนหรือพฤษภาคมตามรูปแบบการทำนาน้ำฝนเดิมๆ ทยอยแห้งตายทั้งหมด  เนื่องจากฝนไม่เทลงมาตามนัดในเดือนมิถุนายน  “ข้าวนาปี” ซึ่งเป็นวิถีชีวิตและจิตวิญญาณ ของชาวอีสานต้องพึ่งพาน้ำฝนและฤดูกาลแทบจะร้อยเปอร์เซ็นต์  มาบัดนี้ล้วนแปรสภาพเป็นนาร้างกว้างไกลสุดลูกหู ลูกตา ชาวนาต่างสิ้นเนื้อประดาตัว และหากความทุกข์มีมูลค่า ชาวนาแถบนั้นคงเป็นเศรษฐีกันทุกคน

ผมถามเขาว่า ถ้าปีหน้าสภาพอากาศเป็นแบบนี้อีก เขาจะวางแผนอย่างไร สมบัติยอมรับว่าไม่มีทางรู้สภาพอากาศในอนาคตได้เลย และข้อมูลการพยากรณ์อากาศของทางการก็เชื่อไม่ค่อยได้ “เราต้องเสี่ยง และแก้ปัญหาเฉพาะหน้ากันไปแต่ละปีครับ” เขาพยายามขบคิดตามประสานักวางแผน “แต่ถ้าไม่มีน้ำ เราก็คงต้องหยุดทำนาครับ” เขาบอก

ไม่ว่าคุณจะอยู่ในเมืองใหญ่รถติดและจงชังฝนหลงฤดูที่ถล่มลงมายามเย็นหลังเลิกงาน  หรือเป็นเกษตรกรรายย่อยที่ภาวนาฝอยฝนผิดนัดให้โปรยลงมา สภาพอากาศแปรปรวนในทุกวันนี้อาจเป็นบันไดขั้นหนึ่งของการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศอันเป็นผลจากน้ำมือมนุษย์ในช่วงไม่กี่ร้อยปีที่ผ่านมา  การพัฒนาเชิงอุตสาหกรรม การขนส่งและพาณิชย์ กิจกรรมการเกษตรที่ไม่ยั่งยืน การจัดการขยะ การเผาเชื้อเพลิงฟอสซิล รวมไปถึงกิจกรรมอื่นๆอีกมากมายล้วนเป็นตัวการปล่อยก๊าซเรือนกระจกสู่บรรยากาศจนเกิดภาวะโลกร้อน  ส่งผลให้เราต้องเผชิญกับสภาพอากาศที่ไม่แน่นอนมากขึ้นทุกที อาทิ มรสุมรุนแรง ภาวะแห้งแล้งยาวนาน ฝนทิ้งช่วง คลื่นความร้อน และน้ำท่วมฉับพลัน

ผลกระทบรุนแรงเห็นชัดที่สุดในภาคเกษตร  ภาวะ โลกร้อน ส่งผลให้ผลผลิตทางการเกษตรในเอเชียมีแนวโน้มลดลงกว่าร้อยละ 30 เกษตรกรรายย่อยเป็นกลุ่มคนที่เปราะบางโดยเฉพาะกลุ่มที่ยังพึ่งฟ้าพึ่งฝนตามฤดูกาล รวมถึงพวกที่มีฐานะยากจน ปฏิทินการเพาะปลูกที่ไม่สามารถคาดเดาได้อีกต่อไป หรือแม้แต่พืชบางชนิดที่เคยให้ผลผลิตดีก็อาจถูกรบกวนด้วยโรคพืชและแมลงใหม่ๆ ขณะที่ผู้คนในเมือง แม้จะไม่ได้พึ่งพิงฟ้าฝนโดยตรง แต่ผลกระทบจากโลกร้อนก็เป็นชนวนของปัญหาสังคมทั้งทางตรงและทางอ้อม ไม่ว่าจะเป็นการอพยพย้ายถิ่นจากชนบทสู่เมือง อาหารราคาแพง โรคติดต่อ ไปจนถึงภัยพิบัติฉับพลัน

บางทีการปรับตัวเฉพาะหน้าไปตามสภาพอากาศที่ไม่แน่นอนในทุกวันนี้  อาจไร้ประโยชน์อย่างสิ้นเชิงในอนาคตข้างหน้า “ผมคิดว่าวันนี้เมืองไทยเรายังไม่มีการปรับตัวอย่างที่ควรจะเป็นครับ” วิฑูรย์ ปัญญากุล จากมูลนิธิสายใยแผ่นดิน และผู้เขียนหนังสือ เกษตรอินทรีย์กับโลกร้อน กล่าวและเสริมว่า ที่ผ่านมา การปรับตัวรับสภาพอากาศผันผวนในประเทศไทยเป็นเพียงการรับมือในระยะสั้น หรือการแก้ไขปัญหาเฉพาะหน้า เขาเชื่อว่ามีปัจจัยหลายอย่างทั้งภูมิศาสตร์ ผู้คน และแม้แต่เศรษฐกิจที่แตกต่าง  ทำให้การปรับตัวรูปแบบเดียวกันใช้ไม่ได้ผล เขายกตัวอย่างมาตรการของรัฐบาลที่แก้ปัญหาภาคการเกษตรในช่วงแล้งแบบเดียวกันทั้งประเทศ เช่น งดการปลูกข้าว หรือแนะให้ปลูกพืชชนิดอื่น “เป็นสิ่งที่ผิดมากครับที่ทุกคนคิดว่า เราต้องปรับตัวเหมือนๆกัน เพราะการปรับตัวแต่ละวิธีก็มีทั้งข้อดีและข้อเสีย”

วิฑูรย์และทีมงานเคยศึกษาแนวทางการปรับตัวในภาคเกษตรต่อการเปลี่ยนแปลงสภาพอากาศในจังหวัดเชียงใหม่ ยโสธร และหลายพื้นที่ในแถบที่ลุ่มภาคกลาง  เขาพบว่าลักษณะภูมิอากาศแตกต่างกันย่อยลงไปถึงระดับท้องถิ่น นั่นหมายความว่า การพยากรณ์อากาศระดับมหภาคไม่สามารถให้รายละเอียดได้ลึกพอ ด้วยเหตุนี้ เขาจึงริเริ่มสร้างกระบวนการเก็บข้อมูลสภาพอากาศท้องถิ่น และวิเคราะห์เพื่อพยากรณ์ล่วงหน้า สำหรับสร้างแผนการเพาะปลูกระยะยาว และเสนอวิธีรับมือให้ชาวบ้านหลายๆวิธี  รวมทั้งข้อดีและข้อเสียที่จะได้รับ “เป็นการปรับตัวเชิงรุกโดยใช้ข้อมูลทางวิทยาศาสตร์มาประเมินผลกระทบแล้ววางแผนครับ”

อัมพร คำมั่น วัย 50 ปี และสามี เป็นชาวนาอำเภอเลิงนกทา จังหวัดยโสธร ที่เข้าร่วมโครงการทดลองการปรับตัวรับการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศเมื่อหลายปีก่อน เธอมีที่นาสามแปลง ควายหกตัว วัวอีกสองตัว และบ่อน้ำซับสำรองไว้ใช้ในฤดูแล้งซึ่งได้รับเงินสนับสนุนจากโครงการ  เธอปลูกพืชอาหารผสมผสานหลายชนิดในที่ดิน รวมทั้งปลูกข้าวแบบอินทรีย์เพื่อรักษาความชื้นในดิน เป้าหมายของโครงการคือทำให้เธอและครอบครัวมีอาหารหมุนเวียนทั้งปีโดยกระจายความเสี่ยงที่อาจเกิดกับผลผลิตในช่วงสภาพอากาศแปรปรวน และมีแหล่งน้ำไว้ใช้ในยามแล้งซึ่งเป็นความไม่แน่นอนของสภาพอากาศท้องถิ่นทุกวันนี้

แต่ที่น่าสนใจคือ  เธอจะตื่นแต่เช้าตรู่ทุกวันเพื่อจดบันทึกสภาพอากาศ รวมทั้งลักษณะเมฆที่เห็นตอนเช้าเพื่อพยากรณ์สภาพอากาศในหลายเดือนถัดไปด้วยตนเอง เธอทำข้อมูลภูมิอากาศท้องถิ่นผนวกกับภูมิปัญญาจากการสังเกต ทำให้วางแผนการเพาะปลูกได้ยืดหยุ่นกว่า “มื้อนี้ฮู้ล่วงหน้าแล้วว่า ฝนจะมาล่า สิเลยเลื่อนตกกล้าไปเดือนนึง” เธอพูดถึงนาข้าวหอมมะลิอินทรีย์ที่เขียวชอุ่ม ผิดกับแปลงของเพื่อนบ้านหลายแปลงที่ยืนต้นตายหรือไม่ก็ทิ้งร้างเพราะภัยแล้ง

เช้าตรู่วันหนึ่งเราพบกันตอนที่เธอกำลังจดบันทึกข้อมูลสภาพอากาศ “มื้อนี้เอิ้นว่าลายเกล็ดปลา” เธออธิบายถึงสภาพเมฆในเช้าวันนั้น และพยากรณ์ว่าอีกสี่เดือนข้างหน้าจะหนาวเย็น แต่ไม่มากนัก  วิชาพยากรณ์อากาศท้องถิ่นนี้เธอเรียนมาจากแม่เฒ่า ซึ่งอาศัยการเฝ้าสังเกตธรรมชาติอย่างพฤติกรรมของมดและการติดดอกของต้นมะม่วง “ก็บ่ถึงร้อยหรอกค่า แต่ก็แม่นอยู่” เธอพูดถึงความแม่นยำของการพยากรณ์

แม้จะยอมรับว่า ที่ผ่านมาพยากรณ์คลาดเคลื่อนไปบ้าง แต่อัมพรยังคงเชื่อมั่นวิธีสังเกตธรรมชาติของเธอมากกว่าพยากรณ์อากาศจากโทรทัศน์  ผมถามเธอว่า  รู้จักภาวะโลกร้อนไหม “คือฮ้อนอีหลีแม่นบ่ แล้วก็แล้งในดินหลายอีหลี เพราะว่าอากาศมันแห้ง” เธอพยายามอธิบาย ผมถามต่อว่า แล้วเธอจะปรับตัวรับมืออย่างไร

“ถึงจะฮ้อนแล้วก็แล้งอีหลี” อัมพรตอบ ขณะเหม่อมองเมฆและแสงแรกของวัน “แต่ชาวนาอย่างเราก็ต้องอดทน สิแม่นบ่”

เรื่อง  ราชศักดิ์ นิลศิริ
ภาพถ่าย  เอกรัตน์ ปัญญะธารา

เรื่องแนะนำ

ผู้เข้าแข่งขันที่ผ่านรอบออดิชั่น

กลุ่มคนที่มีความสนใจด้านการทำธุรกิจเพื่อสังคมได้มารวมกันในรายการ Win Win WAR Season 2 เพื่อชิงตำแหน่งสุดยอดธุรกิจแบ่งปัน และเงินรางวัล 2 ล้านบาท ที่จะนำไปต่อยอดหรือสร้างธุรกิจเพื่อสังคมให้เกิดขึ้นได้จริง สัปดาห์นี้ ผู้เข้าแข่งขันที่ 4 ทีมที่ผ่านเข้ารอบออดิชั่น จะนำเสนอแผนธุรกิจและตัวอย่างผลิตภัณฑ์หรือบริการ ต่อคณะกรรมการทั้ง 4 ท่าน ซึ่งภายในสัปดาห์นี้ผู้เข้าแข่งขันทั้ง 4 ทีม ล้วนแล้วแต่มีรูปแบบธุรกิจที่น่าสนใจสำหรับการช่วยเหลือสังคม Buddy Home Care – คุณเจนวิทย์ วิโสจสงคราม Buddy Home Care เป็นกิจการเพื่อสังคมที่แก้ปัญหา 2 ด้านไปพร้อมกัน คือด้านเด็กและเยาวชนเผ่า (ชาติพันธุ์) และด้านสังคมผู้สูงอายุ ให้บริการดูแลผู้สูงอายุที่บ้านโดยกลุ่มเด็กชาติพันธุ์ที่ผ่านการอบรมการดูแลผู้สูงอายุจากคณะพยาบาลศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ แบบเก็บค่าบริการรายวัน หรือรายเดือน เพื่อให้โอกาสแก่เด็กชาติพันธุ์ในการใช้เวลาว่างให้เป็นประโยชน์ และสร้างรายได้เพื่อศึกษาต่อ เพิ่มโอกาสทางชีวิต จากการดำเนินงานมาระยะหนึ่ง คุณเจนวิทย์เห็นถึงความต้องการเครื่องมือที่จะช่วยให้การทำงานดูแลผู้สูงอายุให้สะดวกและมีประสิทธิภาพมากขึ้น ตั้งแต่ขั้นตอนการประเมินและวางแผนการดูแล การลงมือปฏิบัติดูแลผู้สูงอายุ ไปจนถึงการเก็บฐานข้อมูลต่างๆ ทำให้เกิดเป็นระบบการดูแลผู้สูงอายุ อันประกอบไปด้วยส่วน Dashboard เพื่อวางแผนและจัดการแผนการดูแล เจ้าหน้าที่ […]

ภาษาภาพ : ประจำเดือนมกราคม

คอสตาริกา ปาดตาแดงบนกิ่งไม้ใกล้ป่าฝนกวายากันเดซีกีร์เรสมองผ่านหนังตาที่เป็นแถบสีทองกึ่งโปร่งใส ดวงตาสีแดงสดของสัตว์สะเทินน้ำสะเทินบกมีพิษ ความยาว 7.5 เซนติเมตรตัวนี้ อาจเป็นตัวอย่างของการใช้สีอันน่าทึ่ง ซึ่งเป็นกลยุทธ์ที่สัตว์บางชนิดใช้ป้องกันตัวเองจากสัตว์นักล่า ภาพโดย อิงโง อาร์นท์   บัลแกเรีย ฟัตมา อีนุส ระบายสีบนใบหน้า สวมเครื่องประดับ และติดเลื่อมหลากสีบนชุดแต่งงานของเธอในหมู่บ้านริบโนโว     ประเพณีเปี่ยมสีสันอันเป็นสัญลักษณ์ของการเปลี่ยนสถานะนี้เรียกว่า เจลีนา  และปฏิบัติกันในหมู่ชาวมุสลิมที่พูดภาษาบัลแกเรีย หรือที่รู้จักกันในชื่อชาวโพมัก ภาพโดย ชอน แกลลัป, GETTY IMAGES จีน นาขั้นบันไดหงเหอฮาหนีที่เห็นในภาพนี้งดงามราวกับกระเบื้องโมเสกหลากสีสัน ทั้งไม้พุ่มสีเขียว แหนสีแดง และท้องฟ้า   สีคราม ชาวฮาหนีเพาะปลูกในพื้นที่ 165 ตารางกิโลเมตร ซึ่งปัจจุบันเป็นแหล่งมรดกโลก  บนพื้นที่ลาดชันของเทือกเขาอายเหลามานานถึง 1,300 ปี ภาพโดย IMAGINECHINA/CORBIS            

เปิดแล้ว โอลิมปัส สโตร์ แฟล็กชิป แห่งแรกในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้

โอลิมปัส จับมือ บิ๊ก คาเมร่า เปิดตัว โอลิมปัส สโตร์ แฟล็กชิป แห่งแรกในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ เมื่อวันที่ 1 พฤศจิกายนที่ผ่านมา โอลิมปัส แบรนด์กล้องดิจิทัลชั้นนำ เดินหน้าลุยตลาดเพื่อรองรับการขยายตัวของผู้บริโภคในเมืองไทย ชูกลยุทธ์ “คอนซูเมอร์ เอ็กซ์พีเรียนซ์” โดยจับมือ บิ๊ก คาเมร่า ผู้จัดจำหน่ายกล้องดิจิทัลรายใหญ่ของไทยและภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ เปิดตัว “โอลิมปัส สโตร์ บาย บิ๊ก คาเมร่า” (OLYMUS Store by BIG CAMERA) ซึ่งถือเป็นแฟล็กชิปสโตร์แบรนด์โอลิมปัสแห่งแรกในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ตั้งอยู่บนชั้น 4 ศูนย์การค้าเซ็นทรัลเวิลด์  เพื่อเป็นคอมมูนิตี้ของคนรักการถ่ายภาพ และยังเป็นพื้นที่สร้างประสบการณ์ใหม่ด้วยสินค้าและบริการสุดเอ็กซ์คลูซีฟ เอาใจคนเล่นกล้องในยุคปัจจุบัน นอกจากโซนจัดแสดงผลิตภัณฑ์ใหม่ๆ ของโอลิมปัสให้เลือกซื้อหาแล้ว ลูกค้ายังสามารถสัมผัสได้ถึงประสบการณ์ที่สะท้อนผ่านไลน์ผลิตภัณฑ์ของกล้องโอลิมปัส เช่น การใช้ชีวิตกลางแจ้ง และไลฟ์สไตล์แบบทันสมัยมีสไตล์ ตลอดจนส่วนจัดแสดงประวัติของกล้องโอลิมปัส และพื้นที่ที่จัดไว้สำหรับแสดงผลงานภาพถ่าย (gallery) ของช่างภาพทั้งมืออาชีพและมือสมัครเล่น งานนี้ได้รับเกียรติจาก มร.มาร์ค ราแดท ผู้จัดการฝ่ายผลิตภัณฑ์กล้องถ่ายภาพ และอุปกรณ์อเล็กทรอนิกส์ […]