เมืองในอนาคต : คิดใหม่ ทำใหม่ เพื่อเมือง - National Geographic Thailand

เมืองในอนาคต : คิดใหม่ ทำใหม่ เพื่อเมือง

เมืองในอนาคต : คิดใหม่ทำใหม่เพื่อเมือง

ความมุ่งหมายของเมืองคือการนำผู้คนมาอยู่รวมกัน  แต่ในศตวรรษที่ 20  เราทำให้เมืองต่างๆ กระจัดกระจาย  วันหนึ่งเมื่อปีที่แล้ว ปีเตอร์ แคลทอร์ป ขับรถพาผมผ่านไปดูบางส่วนของซากปรัก เขาอยากให้ผมเห็นว่า เขามีข้อเสนออะไรบ้างเพื่อทำให้ เมืองในอนาคต กลับมาเป็นหนึ่งเดียวกันอีกครั้ง  แคลทอร์ปเป็นสถาปนิก  ย้อนหลังไปในช่วงปลายทศวรรษ 1970  เขามีส่วนช่วยออกแบบอาคารประหยัดพลังงานหลังแรกๆ ให้ทางการแคลิฟอร์เนีย  แต่ไม่นานหลังจากนั้น  เขาก็ขยายจุดมุ่งหมายของตนให้กว้างขึ้น “ถ้าคุณอยากก่อให้เกิดผลลัพธ์เชิงสิ่งแวดล้อมและสังคม ประเด็นสำคัญไม่ใช่การออกแบบสร้างอาคารหลังเดียวขึ้นมา” เขาอธิบาย “แต่เป็นการออกแบบสร้างชุมชนขึ้นมาต่างหาก” ปัจจุบัน แคลทอร์ปบริหารดูแลแคลทอร์ปแอสโซซีเอตส์ (Calthorpe Associates) บริษัทออกแบบเมืองที่ไม่ใหญ่โต แต่มีอิทธิพลในระดับโลก

“ปัญหาของสิ่งแวดล้อมเมืองที่เน้นการใช้รถ” เขาว่า “คือหากไม่มีทางเลือก หากหนทางเดียวที่จะไปไหนมาไหนได้คือต้องใช้รถ เชื่อไหมละว่า  คนก็จะใช้รถกันมากเกินไป  มากไปสำหรับสภาพภูมิอากาศ  เวลาและกระเป๋าสตางค์ของผู้คน  มากไปสำหรับชุมชนในแง่ของการจราจรติดขัด  ไม่ว่าจะวัดจากอะไรก็มีแต่แง่ลบ  การไม่ได้เดินนำมาซึ่งความอ้วน คุณภาพอากาศส่งเสริมให้เป็นโรคทางเดินหายใจ”

ในช่วงทศวรรษ 1990 แคลทอร์ปช่วยโน้มน้าวเมืองพอร์ตแลนด์ รัฐออริกอน ให้สร้างระบบรถไฟฟ้ารางเบาแทนการตัดทางหลวงเพิ่มขึ้น พร้อมกับสร้างที่อยู่อาศัย สำนักงาน และร้านค้าให้กระจุกอยู่รวมกันรอบสถานี แนวคิด “การพัฒนาพื้นที่รอบสถานีขนส่งมวลชน” (Transit-Oriented Development) ส่งให้เขาโด่งดังในฐานะผู้มีวิสัยทัศน์ด้านการวางผังเมือง ในกรุงปักกิ่ง ผมพบกับนักวิทยาศาสตร์สิ่งแวดล้อมคนหนึ่งที่พานักวางผังเมืองชาวจีนจำนวนมากไปเยี่ยมชมตัวอย่างในพอร์ตแลนด์ แคลทอร์ปบอกว่านี่ไม่ใช่แนวคิดใหม่ แต่เป็นการเรียกร้องให้ “หันกลับมาสร้างย่านชานเมืองคู่ระบบรถรางแบบดั้งเดิมขึ้นมาใหม่  แบบที่คุณจะมีย่านตัวเมืองเก๋ๆ กับย่านชานเมืองที่เอื้อต่อการเดินซึ่งเชื่อมต่อกันด้วยระบบขนส่งมวลชน”

เมืองในอนาคต
นครเซี่ยงไฮ้, จีน  ใกล้กับใจกลางมหานครใหญ่ที่สุดของจีนซึ่งมีประชากร 24 ล้านคน ทางด่วนเหยียนอันลอดใต้ทางด่วนเหนือ-ใต้  นับจากปี 1990 จีนมีประชากรที่อาศัยอยู่ในเมืองเพิ่มขึ้น 500 ล้านคน และมีรถยนต์เพิ่มขึ้นเกือบ 190 ล้านคัน สำหรับแผนเคลื่อนย้ายประชากรอีกเกือบ 300 ล้านคนเข้าสู่เมืองภายในปี 2030  นักวางผังเมืองชาวจีนบอกว่า พวกเขาเปลี่ยนไปใช้แนวทางใหม่แล้ว  โดยเน้นสร้างถนนหนทางที่เอื้อต่อการเดินเท้า และส่งเสริมการใช้บริการขนส่งมวลชนมากกว่าการใช้รถยนต์
เมืองในอนาคต
นครเซี่ยงไฮ้, จีน หากคุณเป็นคนวัยกลางคนในนครเซี่ยงไฮ้ คุณจะจำสมัยที่ยังไม่มีเส้นขอบฟ้าผู่ตงปรากฏให้เห็นเมื่อมองจากฝั่งเมืองเก่า ความเฟื่องฟูด้านการก่อสร้างของจีนเป็นส่วนหนึ่งของความภาคภูมิใจในชาติ แต่มรดกตกทอดจากการวางผังเมืองอย่างเร่งรีบเป็นปัญหาท้าทายสำหรับอนาคต

“ปัญหาของสิ่งแวดล้อมเมืองที่เน้นการใช้รถ คือหากไม่มีทางเลือก หากหนทางเดียวที่จะไปไหนมาไหนได้คือต้องใช้รถ เชื่อไหมละว่า  คนก็จะใช้รถกันมากเกินไป…”

ในโลกอุดมคติของแคลทอร์ป ในจีน หรืออเมริกา หรือที่อื่นๆ เมืองจะหยุดขยายตัวอย่างหิวกระหายจนสวาปามพื้นที่ธรรมชาติโดยรอบ  แต่จะกลายเป็นเมืองซึ่งพบหนทางที่ดีกว่าในการปล่อยให้ธรรมชาติแทรกอยู่ใจกลางเมืองแบบสัมผัสกับผู้คนได้  เมืองในอนาคต จะมีลักษณะเป็นหย่อมเล็กๆ หนาแน่น แยกเป็นบล็อกหรือช่วงตึกที่เดินถึงกันได้และตั้งอยู่รอบโครงข่ายขนส่งมวลชนความเร็วสูง  เมืองในอนาคตเหล่านี้จะนำสิ่งต่างๆ มาอยู่รวมกันอีกครั้ง  ไม่แบ่งแยกงานจากบ้านและการจับจ่ายซื้อของ  เช่นที่เกิดขึ้นกับเมืองซึ่งเติบโตหรือกระจายตัวออกไปในแนวราบ (sprawl) อย่างในปัจจุบัน บังคับให้ผู้คนต้องใช้รถเพื่อเดินทางไปทำสามสิ่งนั้น เมืองในอนาคตจะไม่แบ่งแยกคนรวยจากคนจน คนแก่จากคนหนุ่มสาว คนขาวจากคนดำ  เมื่อใช้รถน้อยลง แผ้วถางพื้นที่ธรรมชาติน้อยลง ผู้อยู่อาศัยในเมืองย่อมปลดปล่อยความร้อนสู่โลกรอบตัวและบรรยากาศน้อยลง  เท่ากับช่วยชะลอการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศซึ่งในศตวรรษนี้กำลังคุกคามจนส่งผลให้เมืองบางแห่งไม่น่าอยู่อาศัยอีกต่อไป

เมืองในอนาคต
กรุงบากู, อาเซอร์ไบจาน เมืองหลวงร่ำรวยน้ำมันและเป็นเมืองใหญ่ที่สุดของประเทศแห่งนี้ เดินตามโมเดลการพัฒนาชุมชนเมืองของดูไบ กล่าวคือให้ความสำคัญกับการก่อสร้างอาคารเพื่อโอ้อวดฐานะก่อน  แผนผังโดยรวมไว้ว่ากันทีหลัง  เฟลมทาวเวอร์ส (Flame Towers) ตั้งใจออกแบบให้คนนึกภาพถึงเปลวไฟวูบไหวเหนือบ่อน้ำมันหรือโรงกลั่น ตึกระฟ้านี้ประกอบด้วยโรงแรมระดับระดับไฮเอนด์  ห้องพักอาศัยระดับหรูหรา และห้างสรรพสินค้าที่มีโชว์รูมรถแลมบอร์กินีรวมอยู่ด้วย
เมืองในอนาคต
เวลลินการ์เดนซิตี, อังกฤษ เมื่อหนึ่งศตวรรษก่อน ตอนที่เอเบนีเซอร์ เฮาเวิร์ด นักวางผังเมืองชาวอังกฤษวาดภาพ “เมืองอุทยาน” ขึ้นมาสองแห่งทางเหนือของลอนดอน ผู้คนกำลังเริ่มหนีออกจากเมืองต่างๆ ที่มีคนอยู่หนาแน่นเกินไปในยุโรปและอเมริกา แนวคิดหลายอย่างของเฮาเวิร์ดยังดูเหมือนล้ำยุคแม้ในปัจจุบัน เช่น การออกแบบให้ผู้อยู่อาศัยในเวลลินสามารถเข้าถึงทั้งพื้นที่สีเขียวและพื้นที่มหานครได้อย่างง่ายดาย ลอนดอนอยู่ห่างออกไปโดยทางรถไฟแค่ครึ่งชั่วโมง

“เมืองในอนาคตจะมีลักษณะเป็นหย่อมเล็กๆ หนาแน่น แยกเป็นบล็อกหรือช่วงตึกที่เดินถึงกันได้และตั้งอยู่รอบโครงข่ายขนส่งมวลชนความเร็วสูง  เมืองในอนาคตเหล่านี้จะนำสิ่งต่างๆ มาอยู่รวมกันอีกครั้ง  ไม่แบ่งแยกงานจากบ้านและการจับจ่ายซื้อของ… ไม่แบ่งแยกคนรวยจากคนจน คนแก่จากคนหนุ่มสาว คนขาวจากคนดำ”

เมืองที่เติบโตแบบกระจายตัวเคยเกิดขึ้นในสหรัฐฯ ด้วยเหตุผลที่ดูเป็นความคิดที่ดีในเวลานั้น ทหารนับล้านกลับบ้านมาจากสงครามโลกครั้งที่สอง  เมืองต่างๆ ที่มีประชากรล้นอยู่ในสภาพทรุดโทรม ครอบครัวใหม่ของพวกเขาต้องการที่อยู่อาศัย  การขับรถออกไปยังชานเมืองให้ความรู้สึกเป็นอิสระและทันสมัย ในประเทศจีน เมืองกระจายตัวก็เกิดขึ้นด้วยเหตุผลที่ดีเช่นกัน  ในจัตุรัสประชาชนที่เซี่ยงไฮ้ ผมไปเที่ยวชมงานจัดแสดงประวัติศาสตร์ของเมืองกับพันไห่เซี่ยว นักวิจัยด้านการขนส่งจากมหาวิทยาลัยถงจี้ ตอนเขามาถึงเมืองนี้ในฐานะนักศึกษาเมื่อปี 1979 การจราจรก็มีสภาพย่ำแย่แล้ว  เขาบอกพร้อมกับอธิบายว่า ไม่ใช่เพราะมีรถยนต์มากเกินไป แต่เพราะโครงข่ายอันหนาแน่นของถนนหนทางแคบๆ  ในตอนนั้น พันต้องใช้เวลาถึงสองชั่วโมงเพื่อเดินทางจากมหาวิทยาลัยไปยังย่านใจกลางเมือง ทั้งๆ ที่อยู่ห่างออกไปแค่ราวหกกิโลเมตร

ในช่วง 40 ปีนับจากเติ้งเสี่ยวผิงประกาศใช้แผน “ปฏิรูปและเปิดประเทศ” ประชากรจีนพุ่งสูงขึ้นเป็น 1,400 ล้านคน  แต่ขณะเดียวกันก็สามารถฉุดประชากรหลายร้อยล้านคนให้พ้นจากความยากจน  รัฐบาลจีนทำสำเร็จด้วยการดึงผู้คนจากชนบทเข้ามาเป็นลูกจ้างโรงงานในเมืองเป็นหลัก  สวนทางกับการปฏิวัติวัฒนธรรมของเหมาเจ๋อตงที่ผลักไสผู้คนหลายล้านคนให้ออกจากเมืองไปอยู่ชนบท

“หลังการปฏิวัติวัฒนธรรม  ภารกิจแรกคือทำให้ทุกคนมีบ้านและมีอาหารเพียงพอครับ” เหอตงเฉวียน กล่าว  เขาเป็นนักวิทยาศาสตร์สิ่งแวดล้อมในกรุงปักกิ่ง และเป็นผู้อำนวยการประจำประเทศจีนของเอเนอร์จีอินโนเวชั่น (Energy Innovation) องค์กรผู้เชี่ยวชาญระดับมันสมอง (think tank) ที่มีสำนักงานใหญ่ตั้งอยู่ในสหรัฐฯ

ขณะที่แรงผลักดันในการก้าวสู่ความเป็นเมือง (urbanization) เริ่มส่งผลอย่างชัดเจน  ทางการจีนต้องเร่งสร้างอาคารที่พักอาศัยจำนวนมาก และวิธีที่เร็วที่สุดคือรีบผลิตอาคารสูงจากแม่พิมพ์เดียวกันเรียงเป็นตับบนพื้นที่เป็นบล็อกขนาดใหญ่ ความพิถีพิถันด้านการออกแบบชุมชนเมืองถูกมองข้าม  กระนั้นก็ยังปฏิบัติตามกฎฮวงจุ้ยอย่างเคร่งครัด โดยทั่วไปหมู่อาคารจะจัดเรียงเป็นแถวหันหน้าสู่ทิศใต้อย่างเป็นระเบียบ

เช่นเดียวกับย่านชานเมืองในอเมริกา  ที่ช่วยให้ความฝันของชาวอเมริกันนับล้านกลายเป็นจริง ผลที่ตามมาน่าพอใจในระดับหนึ่ง ปัจจุบันครอบครัวชาวจีนโดยเฉลี่ยมีพื้นที่ราว 33 ตารางเมตรต่อคน หรือสี่เท่าของค่าเฉลี่ยเมื่อสองทศวรรษก่อน แต่พื้นที่ระหว่างอาคารยังไม่น่าดึงดูดใจ ผู้คนจึงไม่ใช้ประโยชน์ เหอกล่าว

“ทุกคนรู้สึกเหงาและกังวลครับ” เขาบอกและเสริมว่า ความกลัวอาชญากรรมทำให้ผู้พักอาศัยเรียกร้องให้สร้างรั้ว บล็อกขนาดใหญ่จึงกลายเป็นชุมชนมีรั้วล้อม เมืองดูเป็นมิตรน้อยลงและไม่น่าเดินไปไหนมาไหน

เมืองในอนาคต
กรุงแอดดิสอาบาบา, เอธิโอเปีย เส้นทางรถไฟรางเบาหนึ่งในสายแรกๆ ของประเทศในภูมิภาคซับสะฮาราของแอฟริกานี้  มีจีนเป็นผู้ลงทุนและก่อสร้างเป็นส่วนใหญ่  เปิดให้ใช้บริการเมื่อปี 2015  การขนส่งผู้โดยสารได้มากกว่า 100,000 คนต่อวัน ทำให้เมืองหลวงแห่งนี้เริ่มเปลี่ยนแปลงไป การกระจายตัวของเมืองที่เติบโตอย่างรวดเร็วเป็นปัญหาใหญ่ของแอฟริกา
■กรุงลาปาซ, โบลิเวีย ระบบขนส่งมวลชนเชื่อมเมืองเข้าด้วยกัน ตอนที่ลาปาซส่งรถกระเช้าคันแรกขึ้นไปวิ่งลอยฟ้าอยู่เหนือถนนติดขัดบนภูเขาเมื่อปี 2014  มันเชื่อมต่อย่านเอลอัลโตที่ยากจนเข้ากับย่านใจกลางเมืองที่อยู่ต่ำลงมา 400 เมตร พอถึงปี 2018 ลาปาซมีรถกระเช้าเก้าสายทำหน้าที่ขนส่งผู้คน 250,000 คนต่อวัน

ขณะเดียวกัน ในช่วง 20 ปีที่ผ่านมา จำนวนรถยนต์ส่วนตัวในจีนเปลี่ยนจากเรื่องขี้ปะติ๋วกลายเป็นเกือบ 190 ล้านคัน ปัจจุบันกรุงปักกิ่งมีถนนวงแหวนร่วมศูนย์กลางอยู่เจ็ดสายที่วิ่งเป็นเกลียวแผ่ออกไปจากนครต้องห้าม ร้อยละ 70 ของเงินทุนพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานด้านคมนาคมในเมืองต่างๆของจีนที่กำลังพัฒนาอย่างรวดเร็ว ถูกจัดสรรไว้เพื่อรองรับการใช้รถยนต์  ตามคำบอกเล่าของหวังจื้อเกา ผู้อำนวยการโครงการพัฒนาเมืองคาร์บอนต่ำ ในสังกัดมูลนิธิพลังงานจีน (Energy Foundation China) องค์กรไม่แสวงกำไรที่ได้ทุนสนับสนุนจากนานาชาติ

ระบบขนส่งสาธารณะของจีนอยู่ในระดับดีเยี่ยม แต่ยังไม่ดีพอที่จะจูงใจผู้คนให้เลิกใช้รถยนต์ส่วนตัว ปัญหาส่วนหนึ่งทั้งที่ปักกิ่งและเมืองอื่นๆ คือการเติบโตในลักษณะกระจายตัว อันเป็นมรดกตกทอดมาจากยุคเร่งก่อสร้างเมือง “ถ้าเราไม่ทำให้เมืองเติบโตในรูปทรงที่เหมาะสม ปัญหาจะยังไปเป็นร้อยปีเลยครับ” หวังกล่าวและเสริมว่า “ถ้าเรายังสร้างสภาพแวดล้อมที่มุ่งรองรับการใช้รถยนต์ให้กับประชาชน ผู้คนก็จะขับรถ และเราก็ยังจะเป็นเมืองคาร์บอนสูง  แม้จะใช้รถยนต์ไฟฟ้ากันแล้วก็ตาม” ทั้งนี้เพราะจีนยังคงใช้ไฟฟ้าส่วนใหญ่จากถ่านหินนั่นเอง

เรื่อง        โรเบิร์ต คุนซิก

ภาพถ่าย  แอนดรูว์ มัวร์

อ่านสารคดีฉบับเต็มได้จาก นิตยสารเนชั่นแนล จีโอกราฟฟิก ฉบับเดือนเมษายน 2562


อ่านเพิ่มเติม

ชีวิตในเมือง : อยู่เมืองใหญ่ ได้อะไร เสียอะไร

เรื่องแนะนำ

ความรัก ความตาย และชีวิตใหม่

เรื่องและภาพ มนูญ พงศ์พันธุ์พัฒน์ (รางวัลชมเชยโครงการ 10 ภาพเล่าเรื่องปี 7) เทศกาลของศาสนาคริสต์นิกายโรมันคาทอลิก นอกจากวันคริสต์มาสที่คนทั่วโลกรู้จักกันดีอยู่แล้ว ยังมีอีกเทศกาลที่สำคัญยิ่งกว่า นั่นคือ “สัปดาห์ศักดิ์สิทธิ์” ในช่วงเดือนมีนาคม – เมษายน ของทุกปี  เทศกาลดังกล่าวเป็นการระลึกถึงการรับทรมาน สิ้นพระชนม์ และกลับคืนชีพของพระเยซู เพื่อระลึกถึงความรักขั้นสูงสุดของพระองค์ในการเสียสละชีวิตตนเองเพื่อผู้อื่น รักและอภัยให้ศัตรูที่จับพระองค์ไปตรึงกางเขน  คริสตชนจะเตรียมตัวก่อนถึงสัปดาห์นี้ด้วยการถือศีล อดออม และอดอาหารเป็นเวลา 40 วัน เงินที่ได้จากการอดออมและอดอาหารจะนำไปบริจาค สัปดาห์ศักดิ์สิทธิ์เริ่มต้นจาก “วันอาทิตย์แห่ใบลาน” พิธีกรรมซึ่งจำลองเหตุการณ์สมัยคริสตกาลที่ชาวยิวนำใบลาน ซึ่งเป็นสัญลักษณ์ของการต้อนรับกษัตริย์ มาแห่ต้อนรับเมื่อพระเยซูเสด็จเข้ากรุงเยรูซาเล็ม  สามวันถัดมาเป็น “วันพฤหัสศักดิ์สิทธิ์” มีพิธีรื้อฟื้นคำสัญญาแห่งการเป็นสงฆ์ของบาทหลวง พิธีเสกน้ำมันศักดิ์สิทธิ์เพื่อไว้ใช้ในพิธีต่าง ๆ พิธีระลึกถึงความรักของพระเยซูในคืนที่พระองค์ถูกจับไปทรมาน  และ“วันศุกร์ศักดิ์สิทธิ์” อันเป็นวันถือศีล อดออม และอดอาหารวันสุดท้าย  ส่วนวันสำคัญที่สุดคือ “วันเสาร์ศักดิ์สิทธิ์” เพราะเป็นวันที่พระเยซูกลับคืนชีพจากความตาย จะเริ่มด้วยพิธีเสกไฟและเทียนปัสกา สัญลักษณ์ของการกลับคืนชีพและหมายถึงพระเยซูผู้เป็นแสงสว่างในชีวิต  หลังจากนั้นจะเป็นพิธีเสกน้ำล้างบาป เพื่อใช้ในพิธีล้างบาปให้กับคริสตชนใหม่ และวันสุดท้าย “วันอาทิตย์ปัสกา” (Easter) เป็นวันแห่งการเฉลิมฉลอง มีการนำไข่ต้ม ซึ่งเป็นสัญลักษณ์ถึงการฟื้นคืนชีพของพระเยซูและการเกิดใหม่ในพระเจ้าของมนุษย์ทุกคน มาตกแต่งทาสีและมอบให้กัน […]

วิถีชีวิตของชนเผ่าเร่ร่อนในมองโกเลีย

วิถีชีวิตของ ชนเผ่าเร่ร่อน ในมองโกเลีย วิถีชีวิตของชนเผ่าในมองโกเลียยังคงความเป็นเอกลักษณ์และไม่เปลี่ยนแปลงไปตามกาลเวลา ชวนชมภาพยนตร์สั้นจาก Brandon Li ผู้ถ่ายทอดชีวิตและขบนธรรมเนียมประเพณีของชาวคาซัค ซึ่งอาศัยอยู่ทางตะวันตกของมองโกเลีย มาดูกันว่าพวกเขาฝึกนกอินทรี, ต้อนสัตว์, และใช้ชีวิตท่ามกลางภูมิประเทศอันรกร้างกว้างใหญ่ได้อย่างไรมาหลายชั่วอายุคน ภาพอันน่าตื่นตาตื่นใจจากในภาพยนตร์สั้นเรื่องนี้เกิดขึ้นด้วยความทุ่มเทของ Brandon Li ผู้ใช้เวลาหลายสัปดาห์ในการเดินทางไปอาศัยอยู่กับครอบครัวของชาวคาซัคตัวจริง ผู้คนเหล่านี้มีทุ่งหญ้าเป็นบ้านและแสงดาวเป็นห้องนอน ชมวิถีชีวิตที่อาศัยอยู่กับธรรมชาติเหล่านี้ แล้วคุณผู้อ่านอาจจะลองอยากเกิดเป็นชาวคาซัคดูสักครั้งก็เป็นได้   อ่านเพิ่มเติม นี่ไม่ใช่ภาพตัดต่อ แต่คือสะพานต้นไม้จริงที่ปลูกในอินเดีย

คนไทยในอดีตหากมีคู่ต่างชาติ มีโทษถึงประหารชีวิต

แม้ทุกวันนี้คู่รักข้ามเชื้อชาติหรือวัฒนธรรมในสังคมไทยจะดูเป็นเรื่องปกติ แต่ย้อนกลับไปในอดีต สิ่งนี้เป็นข้อห้ามและมีโทษร้ายแรงถึงประหารชีวิต