เมืองไทยในอดีต : บอกลาเวนิสตะวันออก - National Geographic Thailand

เมืองไทยในอดีต : บอกลาเวนิสตะวันออก

เมืองไทยในอดีต : บอกลาเวนิสตะวันออก

เมืองไทยในอดีต ในช่วงต้นรัตนโกสินทร์ วิถีสัญจรของบางกอกส่วนใหญ่ฝากไว้กับสายน้ำ ภูมิประเทศแบบที่ลุ่มอุดมไปด้วยลำคลองหนองบึงของกรุงเทพฯ หล่อหลอมให้ชีวิตชาวเมืองผูกผสานกลมกลืนไปกับสายน้ำ เรือสารพัดประเภทสะท้อนภาพความหลากหลายและรสนิยมละเมียดละไมแห่งวิถีชโลธร เช่นเดียวกับพัฒนาการของ “เมืองน้ำ” ซึ่งชาวเมืองส่วนใหญ่ลงหลักปักฐานบนเรือแพสองฝากฝั่ง ทั้งแม่น้ำเจ้าพระยาและลำคลองสาขา เนื่องจากใช้เป็นเส้นทางสัญจรและขนส่งสินค้าเกษตรได้สะดวก

ในช่วงเวลาเดียวกันนั้นยังมีการขุดคูคลองขึ้นมากมาย อาทิ คลองคูเมือง (คลองบางลำพูหรือ คลองโอ่งอ่าง ขุดในสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช) และคลองผดุงกรุงเกษม (ขุดในสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว) อันเป็นผลจากพระบรมราโชบายในการสร้างแนวป้อมปราการป้องกันเมืองและธรรมเนียมการสร้างเมือง คลองหลอดเปรียบเสมือนทางด่วนลัดคลองมหานาคขุดเพื่อเป็นแหล่งบันเทิงยามหน้าน้ำและเชื่อมไปยังปริมณฑล คลองแสนแสบขุดเพื่อเป็นเส้นทางลำเลียงยุทโธปกรณ์ในการศึก คลองภาษีเจริญขุดเพื่อลำเลียงน้ำตาลจากสมุทรสาครเข้ามา นอกจากนี้ยังมีคลองซอยมากมายที่ใช้สัญจรเสมือนถนนในปัจจุบัน

เมืองไทยในอดีต
รถรางและรถลากบนถนนจักรเพชร ใกล้ย่านวังบูรพาภิรมย์ เผยให้เห็นวิถีสัญจรในสมัยรัชกาลที่ 5 รถรางหรือที่เรียกกันว่า “รถแตรม” ได้รับความนิยมอยู่ช่วงหนึ่งในกรุงเทพฯ ทว่าในที่สุดก็ประสบปัญหาขาดทุนจนต้องเลิกกิจการไปเมื่อปี พ.ศ. 2511

แม้ก่อนหน้านั้นจะมีถนนที่สร้างขึ้นในเขตพระบรมมหาราชวัง (ถนนอมรวิถี ถนนจักรีจรัล และถนนเขื่อนขัณฑ์นิเวศน์) แต่ยังไม่มีผลต่อการพัฒนาการของเมืองเนื่องจากใช้สัญจรในพระราชวังเท่านั้น อย่างไรก็ตาม ถนนซึ่งสร้างล้อมรอบพระราชวังเพื่อเป็นแนวป้องกันพระราชวังกับบ้านเรือนราษฎรจากเพลิงไหม้และเป็นเครื่องประดับพระราชวังตามคติเดิม (ถนนหน้าพระลาน ถนนท้ายวัง ถนนมหาราช และถนนสนามไชยในปัจจุบัน) ก็เป็นปฐมบทแห่งวิถีบก และมีราษฎรนิยมมาเดินเล่นจนพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวต้องสั่งห้าม

แล้วใครต้องการถนนกันเล่า ผลของสนธิสัญญาเบาว์ริงระหว่างสยามกับอังกฤษเมื่อปี พ.ศ.2398 เปรียบได้กับการเปิดประเทศครั้งใหญ่ สถานกงสุลผุดขึ้นทางใต้พระนครมากขึ้นเช่นเดียวกับจำนวนชาวตะวันตกในกรุงเทพฯ พวกเขานำวิทยาการและวัฒนธรรมใหม่เข้ามาด้วย หนึ่งในนั้นคือรสนิยมชอบขี่ม้าเพื่อหย่อนใจเช่นเดียวกับวิทยาการใหม่อย่าง “รถม้า”

เมืองไทยในอดีต
ถนนสีลมในสมัยรัชกาลที่ 5 ยังคงสภาพตามธรรมชาติไว้เป็นอย่างดี ถนนสีลมเดิมชื่อ “ถนนขวาง” เป็นเพียงคันดินจากการขุดคลองเพื่อเชื่อมคลองบางรักกับคลองถนนตรง (ถนนพระรามที่ 4 ในปัจจุบัน) ชื่อสีลมมาจากโรงสีข้าวพลังงานลมซึ่งเป็นกิจการของชาวต่างชาติในย่านดังกล่าว

ทว่าในสมัยนั้นถนนยังขรุขระและเหมาะสำหรับย่ำด้วยเท้าเปล่า พวกเขาจึงไม่มีถนนสำหรับห้อม้าหรือแล่นรถ บ่อยครั้งที่พวกเขารุกล้ำลานกว้างหน้าพระที่นั่งสุทไธสวรรย์หรือที่เรียกว่าท้องสนามไชยซึ่งเป็นที่โล่งกว้างสำหรับพระเจ้าลูกยาเธอหัดทรงม้าทรงช้าง สร้างความขุ่นเคืองพระราชหฤทัย จนพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวต้องตรัสปลอบประโลมว่า “เขาเป็นชาวต่างชาติไม่รู้ขนบธรรมเนียมกฏหมายไทย”

ด้วยเหตุนี้ เมื่อกงสุลยุโรปเข้าชื่อกันเพื่อทูลขอให้พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงตัดถนน “ที่จะได้ใช้ม้า ใช้รถ ถูกลมเย็นเส้นสายเหยียดยืดสบายดี” จึงสอดคล้องกับพระราชประสงค์พอดีกอปรกับช่วงนั้นเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ (ช่วง บุญนาค) สมุหพระกลาโหม ได้เดินทางไปดูงานที่สิงคโปร์เมื่อปี พ.ศ. 2404 และนำการออกแบบตึกแถวกลับมาเผยแพร่ นับแต่นั้น วิถีสัญจรแห่งบางกอกจึงเริ่มยกพลขึ้นบก

เมืองไทยในอดีต
ภูเขาทองวัดสระเกศตั้งตระหง่านอยู่เบื้องหลังคลองรอบกรุงช่วงรอยต่อกับคลองมหานาค คลองทั้งสองขุดขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 1 และเป็นเส้นทางคมนาคมที่สำคัญของชาวกรุง

ถนนเจริญกรุงชั้นนอก (จากคลองรอบกรุง บริเวณสะพานดำรงสถิต ไปจรดถนนพระรามที่ 4 ที่คลองผดุงกรุงเกษม ตรงหัวลำโพง) และถนนเจริญกรุงตอนใต้ (แยกจากถนนเจริญกรุงชั้นนอกบริเวณวัดไตรมิตร ขนานแม่น้ำเจ้าพระยา ข้ามคลองผดุงกรุงเกษมใต้วัดมหาพฤฒารามไปจรดถนนตกที่บางคอแหลม) สร้างขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 2404 โดยอาศัยเงินผูกปี้จีนปีระกาและใช้แรงงานชาวจีนเป็นส่วนใหญ่

หลังจากการตัดถนนเหล่านี้เสร็จและฝรั่งได้ควบม้ายืดเส้นยืดสายแล้ว ตึกแถวซึ่งสร้างตามแบบแปลนจากต่างประเทศได้ถือกำเนิดขนาบข้างถนนด้วย พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวพระราชทานตึกแถวเหล่านี้แก่พระเจ้าลูกยาเธอ พระบรมวงศานุวงศ์ และข้าราชบริพาร พร้อมทั้งทรงถวายวัด ตึกแถวส่วนใหญ่เป็นที่ตั้งร้านค้าของชาวจีนและห้างของฝรั่งซึ่งจ่ายค่าเช่าให้พระคลังข้างที่

เมืองไทยในอดีต
รถยนต์ยี่ห้อโอเปิลจอดเรียงกันอยู่ในท้องสนามหลวง ผู้นำเข้าน่าจะสั่งรถยนต์เหล่านี้มาใช้เป็นแท็กซี่ตามรอยกิจการของพลเอก พระยาเทพหัสดิน (ผาด เทพหัสดิน ณ อยุธยา)ที่ค่อนข้างไปได้ดี ผู้โดยสารรถแท็กซี่สมัยก่อนนิยมนั่งรถเปิดประทุนไม่ว่าอากาศจะร้อนเพียงใดก็ตาม เพื่อที่จะได้อวดฐานะความมั่งมีแก่ผู้พบเห็น รถแท็กซี่ยี่ห้อดังกล่าวมีใช้มาถึงสมัยรัชกาลที่ 7

การตัดถนนในสมัยรัชกาลที่ 5 มีไม่น้อยกว่า 110 สาย นับเป็นยุคแห่งการก้าวกระโดดสู่วิถีบก อย่างไรก็ดี ในเวลานั้นมีการถมลำคลองหนองบึงน้อยมาก เนื่องจากการประปายังไม่ทั่วถึง อีกทั้งชาวเมืองยังต้องใช้ลำน้ำเป็นเส้นทางคมนาคมและที่อยู่อาศัย สวนทางกับกำแพงเมืองและป้อมปราการจำนวนมากที่ถูกทุบทำลายเพื่อนำอิฐและปูนมาเป็นวัสดุทำถนน

การตัดถนนในช่วงภาวะเศรษฐกิจตกต่ำสมัยรัชกาลที่ 6 และ 7 ทำให้ลำคลองจำนวนมากถูกถม เนื่องจากเป็นวิธีที่สะดวก ง่ายดาย และประหยัดต้นทุน เมื่อมองจากแผ่นที่ทางอากาศ กรุงเทพฯจึงยึดโยงกันด้วยถนนและตรอกซอยอันซับซ้อน

จากเมืองไทยในอดีตจนมาถึงทุกวันนี้ ถนนในกรุงเทพฯ เพียงพอแล้วหรือยัง


อ่านเพิ่มเติม เมืองไทยในอดีต : สีสันย่านนิยม

เรื่องแนะนำ

สองพี่น้องชาวอินเดีย ผ่าตัดตา สำเร็จ

สองพี่น้องชาวอินเดีย ผ่าตัดตา สำเร็จ โซเนียและอนิตา เด็กหญิงสองพี่น้องพิการทางการมองเห็นแต่กำเนิด และกำลังรอเข้ารับการ ผ่าตัดตา ที่จะช่วยให้ทั้งคู่สามารถมองเห็นเป็นครั้งแรก ความช่วยเหลือนี้ต้องของคุณองค์กร 20 / 20 / 20 ที่ดำเนินการผ่าตัดให้พวกเธอฟรี เช่นเดียวกันกับที่พวกเขาช่วยเหลือผู้คนในประเทศกำลังพัฒนาทั่วโลกให้มองเห็นได้เช่นคนปกติ ชมภาพยนตร์สารคดีสั้นที่จัดทำขึ้นโดย Blue Chalk Media ปฏิกิริยาที่สองพี่น้องคู่นี้มองเห็นโลกเป็นครั้งแรก จะทำให้คุณตระหนักถึงคุณค่าของการมองเห็น สิ่งที่ติดตัวมาแต่กำเนิด แต่ในบางคนพวกเขากลับไม่ได้สิทธินี้ ทั้งนี้เด็กๆ และผู้ใหญ่จำนวนกว่า 20 ล้านคนที่มีปัญหาทางการมองเห็นควรสามารถเข้าถึงการผ่าตัด ที่มีค่าใช้จ่ายเฉลี่ย 300 ดอลล่าร์สหรัฐ แต่ส่วนมากพวกเขายากจนและไม่มีเงินเก็บเพียงพอที่จะรักษาดวงตาของตนเอง   อ่านเพิ่มเติม : โรคซึมเศร้า คุณหายได้ : ลุกขึ้นมาเปลี่ยน, โรคซึมเศร้า คุณหายได้ : ดนตรีคือพลัง

ซานตาคลอสเดินทางมาแล้วทั่วโลก

ซานตาคลอส เดินทางมาแล้วทั่วโลก ซานตาคลอส สนุกสนานเพลิดเพลินไปกับทุกพื้นที่บนแผนที่เก่านี้ ในแอฟริกา ซานตาวัดความสูงของตนกับยีราฟ ขี่ช้างเล่นในอินเดีย ล่องเรือข้ามมหาสมุทร หรือแม้กระทั่งไต่เดินเส้นศูนย์สุตรที่พาดผ่านกลางมหาสมุทรแอตแลนติกเล่น แผนที่เก่าแก่นี้มีชื่อว่า “A World of Good Wishes at Christmastime” ถูกสร้างขึ้นในปี 1955 โดยบริษัท General Drafting ผู้ผลิตแผนที่สำหรับถนนหนทาง “มันเป็นอะไรที่คลาสสิกมาก” Stephen Hornsby ผู้เชี่ยวชาญด้านภูมิศาสตร์จากมหาวิทยาลัยเมนและผู้เขียนหนังสือเรื่อง “Picturing America: The Golden Age of Pictorial Maps” กล่าว “มันสนุกสนานและเต็มไปด้วยจินตนาการ” แผนที่นี้ถูกผลิตขึ้นในช่วงเวลาที่เศรษฐกิจของสหรัฐอเมริกากำลังเติบโต ส่งผลให้ประเทศนี้กลายเป็นมหาอำนาจเช่นเดียวกับแผนที่อื่นๆ จำนวนมากในช่วงกลางศตวรรษที่ 20 ที่นำเสนอประเทศสหรัฐอเมริกาในลักษณะโดดเด่น เต็มไปด้วยความมั่นใจ ดังจะเห็นได้จากแผนที่นี้ที่สหรัฐอเมริกาอยู่ตรงกลางพอดิบพอดี “มันสะท้อนให้เห็นถึงมุมมองที่ชนชั้นกลางชาวอเมริกันมองโลกในปี 1950” ทุกประเทศในแผนที่นี้ที่ซานตาไปเยือนเต็มไปด้วยความซุกซน เขาทรงตัวบนยอดหอไอเฟลด้วยปลายนิ้ว, เตรียมกระโดดลงมาจากพีรามิดในอียิปต์, ชำเลียงเมียงมองประเทศในตยุโรปตะวันออกที่อยู่ใต้การปกครองของสหภาพโซเวียต, แทงฉมวกใส่วาฬนอกชายฝั่งของไอซ์แลนด์ ตลอดจนคลานหาเครื่องดื่มพลางจินตนาการถึงเบียร์เย็นๆ สักแก้วกลางทะเลทรายลิเบีย มองในอีกแง่มุมหนึ่ง แผนที่จากปี […]

นาค ความผูกพันในหลากมิติของชนลุ่มน้ำโขง

สำรวจความหมายของ "นาค" ความเชื่อที่สะท้อนวิถีชีวิตและความเป็นมาของชนชาติลาว รวมไปถึงคนอีสานในบ้านเราที่อาศัยอยู่ตามลุ่มแม่น้ำโขง

เล่าเรื่องเหล้า กับวัฒนธรรมเมรัย

“หวาก” หรือนํ้าตาลเมาเป็นเครื่องดื่มแอลกอฮอล์พื้นบ้านของภาคใต้ ใช้เปลือกไม้ต้นเคี่ยมแต่งรส ดื่มกันทั่วไปแถบคาบสมุทรสทิงพระ ซึ่งเป็นแหล่งต้นตาลโตนดมากที่สุดแห่งหนึ่งในประเทศ เครื่องดื่มแอลกอฮอล์ถือกำเนิดพร้อมอารยธรรมมนุษย์ เป็นทั้งวิทยาศาสตร์ ของมึนเมา และของขวัญจากพระเจ้า เรื่อง ราชศักดิ์ นิลศิริ ภาพถ่าย บัณฑิต โชติสุวรรณ “ความยิ่งใหญ่จากสิ่งเล็กๆ” ผมรำพึงขณะจรดปลายลวดโลหะบนผิวจานเพาะเชื้ออย่างแผ่วเบา ก่อนใช้ “ลูป” หรือปลายลวดกลม เขี่ยจุดขาวครีมคล้ายขี้ฟันเล็กๆขึ้นมาจุดหนึ่ง จากนั้นบรรจงปาดปลายลวดลงบนจานเพาะเชื้ออีกใบที่รองพื้นด้วยวุ้นเรียบใส ซึ่งประกอบขึ้นจากเจลาติน นํ้าจากมันฝรั่งต้ม สารอาหารและวิตามินอีกหลายชนิด ถ้าไม่ผิดพลาดอะไร อีกไม่กี่ชั่วโมงข้างหน้า กลุ่มจุดสีขาวขุ่นนี้จะขยายเผ่าพันธุ์บนดินแดนใหม่ ดำรงชีวิตอย่างเรียบง่ายและสมถะ ผมกำลังเรียนและฝึกเพาะขยายพันธุ์ยีสต์ สิ่งมีชีวิตขนาดเล็กที่มองไม่เห็นด้วยตาเปล่า และไม่มีทางใดที่ประสาทสัมผัสของมนุษย์จะรับรู้ถึงการมีอยู่ของมัน ยีสต์ที่ผมกำลังขยายพันธุ์คือ Saccharomyces cerevisiae หรือยีสต์ที่ใช้ในการหมักซึ่งดำรงชีวิตด้วยการกินนํ้าตาลเป็นแหล่งพลังงาน ทว่าพวกมันคงไม่รู้ตัวว่า การดำรงชีวิตของมันได้สร้างผลิตผลอันยิ่งใหญ่ อันเป็นส่วนประกอบของเครื่องดื่มที่แพร่หลายไปทั่วทุกมุมโลก นั่นคือแอลกอฮอล์ เครื่องดื่มแอลกอฮอล์เป็นอารยธรรมเก่าแก่พอๆ กับกสิกรรมและการเพาะปลูก สุราเป็นผลผลิตจากกระบวนการหมัก (fermentation) นํ้าตาลหรือแป้งซึ่งพบในธัญพืชหรือผลไม้ โดยใช้ยีสต์หรือราแปรสภาพนํ้าตาลหรือแป้งเป็นเอทานอลรวมทั้งสารเคมีอื่นๆ ด้วยเหตุนี้ ความแตกต่างทางภูมิศาสตร์ วัตถุดิบ รวมทั้งเชื้อยีสต์หรือราในท้องถิ่น จึงส่งผลให้สุราในแต่ละภูมิภาคแตกต่างกัน “อาจเป็นเพราะสภาพภูมิอากาศเหมาะสมกับยีสต์ชนิดนี้ครับ ถ้าภูมิภาคเหนือขึ้นไปกลับไม่ค่อยเปรี้ยว สาเกของญี่ปุ่นจึงนุ่ม และรสชาติเปรี้ยวน้อยกว่า” ผศ.ดร. เจริญ เจริญชัย […]