หมู่บ้านผลิต เครื่องเบญจรงค์ ของแท้แห่งสุดท้ายของประเทศไทย

หมู่บ้านผลิตเครื่องเบญจรงค์ของแท้แห่งสุดท้ายของประเทศไทย

การทำ เครื่องเบญจรงค์ อาศัยต้องขั้นตอนที่ต้องใช้ความเพียรพยายาม ซึ่งมีช่างฝีมือฝึกฝนอยู่ในขณะนี้ไม่ถึงร้อยคน

มีนักท่องเที่ยวที่มาเยี่ยมเยียนกรุงเทพเพียงไม่กี่คนเท่านั้นที่รู้ว่าแสงที่ส่องประกายจากสถานที่ชื่อดังอย่าง ‘วัดอรุณ’ นั้นมาจากเครื่องปั้นดินเผาอันตระการตาแบบเดียวกับที่ใช้ประดับห้องโถงของโรงแรมห้าดาว หรือใช้เป็นเครื่องจานชามในบรรดาภัตตาคารหรูหราในเมืองหลวงแห่งนี้

เครื่องปั้นดินเผาซึ่งประดับด้วยลวดลายสัญลักษณ์อันประณีตทางพุทธศาสนาที่วาดโดยมือเหล่านี้เรียกว่า เบญจรงค์ ครั้งหนึ่งพวกมันเป็นสิ่งของสำหรับเหล่าชนชั้นสูงของไทยเท่านั้น สมาชิกราชวงศ์รับประทานอาหารจากจานชาม เครื่องเบญจรงค์ ลวดลายประณีต หญิงสาวชนชั้นสูงใช้หีบเบญจรงค์เก็บเครื่องเพชร และวังแห่งต่างๆ นำแจกันเบญจรงค์ทรงสูงมาตั้งแสดงไว้

วัดอรุณ
วัดอรุณ หนึ่งในสถานที่ชื่อดังที่สุดในกรุงเทพเปล่งประกายยามอาทิตย์ตกดิน เจดีย์สีงามอร่ามของวัดแห่งนี้คลุมไปด้วยกระเบื้องเบญจรงค์ ภาพถ่ายโดย MARINA PISSAROVA, ALAMY

เครื่องปั้นดินเผาเหล่านี้มีต้นกำเนิดจากความสัมพันธ์อันใกล้ชิดระหว่างไทยกับจีน “ เครื่องเบญจรงค์ เริ่มเป็นสินค้านำเข้าเมื่อยุคอยุธยาตอนปลาย [ค.ศ. 1350-1767] ครับ” อัตถสิทธิ์ สุขขำ ผู้ช่วยภัณฑารักษ์ประจำพิพิธภัณฑสถานเครื่องถ้วยเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ มหาวิทยาลัยกรุงเทพ กล่าวและเสริมว่า “เบญจรงค์ยุคแรกเริ่มถูกสั่งนำเข้ามาจากจีนโดยราชวงศ์ไทย มันถูกทำขึ้นในตอนใต้ของจีนและมีลวดลายแบบจีน” ลวดลายเหล่านี้มีทั้งดอกไม้ ปลา และภูเขา ส่วนอิทธิพลของไทยในเครื่องเคลือบเหล่านี้ปรากฏผ่านการใช้สี โดยราชสำนักไทยขอให้เครื่องเซรามิกทั้งหมดประดับไปด้วยห้าสี ประกอบด้วยสีขาว ดำ เขียว แดง และเหลือง (เบญจะ มีความหมายว่าห้า ส่วนรงค์หมายถึงสี)

เมื่อครั้งรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว หรือรัชกาลทีห้า (ค.ศ.1868-1910) มีการนำเข้าเซรามิกเปล่าสีขาวจากจีนและลงลวดลายพื้นเมืองในไทย ลวดลายเหล่านี้วาดขึ้นด้วยมือ เมื่อต้นยุคทศวรรษ 1900 พระองค์รับสั่งให้มีการเผยแพร่เบญจรงค์ให้แพร่หลายมากขึ้นและไม่ตกอยู่กับชนชั้นสูงเพียงอย่างเดียว

ดอนไก่ดี, เครื่องเบญจรงค์, ช่างฝีมือ
ช่างฝีมือในหมู่บ้านดอนไก่ดีทำงานร่วมกันในเก้าขั้นตอนเพื่อประดิษฐ์เบญจรงค์ชิ้นหนึ่ง ภาพถ่ายโดย RONAN O’CONNELL

ในไม่ช้า โรงประดิษฐ์เครื่องปั้นดินเผาประเภทนี้ได้แพร่หลายไปทั่วไทย และเป็นช่วงนั้นเองที่กระเบื้องเบญจรงค์ถูกนำมาประดับตามวัดวาอารมที่สำคัญในกรุงเทพหลายแห่ง และยังถูกประดิษฐ์และเผยแพร่ต่อสาธารณะชนมากขึ้น แต่เมื่อพระองค์เสด็จสวรรคตเมื่อปี 1910 เครื่องปั้นดินเผาเหล่านี้กลับเสื่อมความนิยมลงเรื่อยๆ และถูกเลิกผลิตไปในเวลายี่สิบปีให้หลัง โดยสาเหตุของเรื่องดังกล่าวไม่เป็นที่ทราบแน่ชัด “ไม่มีบันทึกที่กล่าวถึงการสาบสูญไปของเบญจรงค์หรือสาเหตุครับ” อัตถสิทธิ์กล่าว

เบญจรงค์จะกลายเพียงเป็นวัตถุโบราณหากหมู่บ้านแห่งหนึ่งมิได้สบโอกาสรื้อฟื้นศิลปะแขนงนี้เมื่อยุคทศวรรษ 1980 หมู่บ้านดังกล่่าวคือ ดอนไก่ดี ซึ่งอยู่ห่างจากกรุงเทพไป 30.5 กิโลเมตร ได้เติบโตจนกลายเป็นสิ่งที่อัตถสิทธิ์เรียกว่าเป็นแหล่งประดิษฐ์เบญจรงค์ของแท้เพียงหนึ่งเดียว

ในขณะนี้ ท่ามกลางการต่อสู้เอาตัวรอดครั้งใหม่ซึ่งเป็นผลจากการล็อกดาวน์เพราะโรคระบาดครั้งใหญ่ ชุมชนของศิลปินราวหนึ่งร้อยคนในหมู่บ้านแห่งนี้กำลังคาดหวังการแสดงฝีไม้ลายมือที่หาได้ยากเพื่อให้โลกได้ประจักษ์อีกครั้ง ตั้งแต่วันที่ 1 พฤศจิกายน นักเดินทางที่ฉีดวัคซีนแล้วสามารถเดินทางมาประเทศไทยได้โดยไม่ต้องกักตัว และคนเหล่านี้จะสามารถซื้อเครื่องเบญจรงค์จากเหล่าช่างฝีมือที่ดอนไก่ดี เรียนรู้ประวัติของเครื่องเซรามิกไทยที่พิพิธภัณฑสถานเครื่องถ้วยเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ในกรุงเทพ (เปิดในเดือนธันวาคม) และชื่นชมความงดงามวิจิตรของเบญจรงค์ที่ประดับประดาพระบรมมหาราชวังในเมืองหลวงแห่งนี้

เครื่องปั้นดินเผา, เครื่องเบญจรงค์, เครื่องปั้นดินเผา, ช่างปั้นหม้อ
ช่างฝีมือขึ้นรูปดินเหนียวซึ่งมีดินจากสามจังหวัดในไทยผสมกัน ภาพถ่ายโดย RONAN O’CONNELL

เก้าขั้นตอน

เมื่อปี 1982 การปิดตัวลงของโรงงานเซรามิกแห่งหนึ่งใกล้กับกรุงเทพทำให้ศิลปะชั้นสูงแขนงนี้ถูกฟื้นฟูขึ้นใหม่ อุไร แตงเอี่ยม เป็นหนึ่งในช่างฝีมือหลายสิบคนที่ตกงานเพราะการปิดตัวครั้งนี้ โรงงานดังกล่าวตั้งอยู่ที่จังหวัดสมุทรสาคร ซึ่งเป็นที่ตั้งของหมู่บ้านดอนไก่ดี นักท่องเที่ยวมากมายเดินทางจากกรุงเทพผ่านจังหวัดอันเงียบเหงาซึ่งเป็นที่รู้จักมากที่สุดสำหรับอุตสาหกรรมประมงและการเกษตรแห่งนี้เพื่อมุ่งไปสถานที่หย่อนใจริมทะเลยอดยิยมอย่างหัวหิน

อุไรเล่าเท้าความว่าแทนที่จะจมอยู่กับความโชคร้าย เธอกลับตัดสินใจเสี่ยงโชค หลังจากศึกษาลวดลายเบญจรงค์ อุไรก็เริ่มวาดลวดลายเหล่านี้ลงบนเซรามิกเปล่าจากโรงงาน และซื้อเตาเผาของเธอเองเมื่อเป็นที่ชัดเจนว่าลูกค้าชาวไทยชื่นชอบศิลปะที่ถูกหลงลืมนี้ เธอตั้งโรงประดิษฐ์เบญจรงค์ซึ่งทำทุกขั้นตอนตั้งแต่เริ่มจนจบขึ้นที่ดอนไก่ดีอย่างค่อยเป็นค่อยไป ในปัจจุบัน เมื่อเวลาผ่านไปเกือบสี่สิบปีต่อมา สถานที่แห่งนี้กลายเป็นสถานที่แห่งความร่วมมือของช่างเครื่องเคลือบหลายสิบคนมาแบ่งปันความรู้ความสามารถให้กันและกัน

เครื่องเบญจรงค์
เครื่องปั้นดินเผาเบญจรงค์มักประดับไปด้วยลวดลายซับซ้อนหลายชั้น ภาพถ่ายโดย RONAN O’CONNELL

ระหว่างการเยี่ยมชมดอนไก่ดี นักท่องเที่ยวซึ่งมีช่างอาวุโสเป็นผู้นำทัวร์จะได้เรียนรู้ว่าเครื่องเบญจรงค์แต่ละชิ้นจะถูกผลิตในเก้าขั้นตอนโดยช่างฝีมือซึ่งอาจมีได้ถึงสี่คน กระบวนการแรกคือการนำดินจากสามจังหวัดมาผสมรวมกัน ทำให้ตัวเครื่องปั้นดินเผาผสมผสานสภาพพลาสติก (plasticity) การรับความร้อน และสีเคลือบขาวได้อย่างลงตัว

หลังการขึ้นรูปด้วยแป้นหมุน กระเบื้องเบญจรงค์จะถูกนำไปเผาในเตาเผาไฟฟ้าที่อุณหภูมิ 800 องศาเซลเซียสนาน 10 ชั่วโมง เมื่อเย็นตัวลง ตัวกระเบื้องจะถูกนำไปเคลือบผิวและนำไปอบอีกสิบชั่วโมงที่อุณหภูมิที่สูงกว่าเดิมจนกว่าจะมีแสงประกาย

อนาคตที่ไม่แน่นอน

ก่อนการระบาดใหญ่ทั่วโลก มีนักท่องเที่ยวมาเยือนช่างฝีมือของดอนไก่ดีสัปดาห์ละหลายร้อยคน ผู้คนเหล่านี้เข้าร่วมฝึกปฏิบัติงาน เยี่ยมชมหมู่บ้าน และซื้อเซรามิก ประภาศรี พงษ์เมธา หนึ่งในสมาชิกหมู่บ้าน กล่าว “ระหว่างโรคระบาด เราแทบไม่มีนักท่องเที่ยวต่างชาติ และเจอคนไทยเพียงไม่กี่คนค่ะ” ประภาศรี วัย 60 ปี กล่าว เธอประดิษฐ์เบญจรงค์มากว่า 34 ปีแล้ว “แต่เราไม่ยอมแพ้ เรารักศิลปะของเรา มันทำให้เรามีอะไรให้เน้นความสนใจ เพื่อให้เราลืมปัญหาของโรคระบาด”

เครื่องเบญจรงค์, ดอนไก่ดี
เครื่องเบญจรงค์ของแท้ซึ่งเคยเป็นสิ่งของสำหรับชนชั้นสูงเท่านั้นต้องใช้เวลาประดิษฐ์และตกแต่งโดยช่างฝีมือชั้นเยี่ยมเป็นเวลาหลายวัน ภาพถ่ายโดย RONAN O’CONNELL

ตามคำกล่าวของอัตถสิทธิ์ ผู้เชี่ยวชาญด้านเซรามิก ขณะที่ร้านค้าอื่นๆ ทั่วไทยขายเบญจรงค์แบบผลิตจำนวนมากในราคาที่ถูกกว่า ดอนไก่ดีเป็นเพียงแห่งเดียวที่ขายเบญจรงค์ของแท้และดั้งเดิม ที่นี่ นักท่องเที่ยวสามารถซื้อเครื่องปั้นเผาที่ประดิษฐ์เสร็จแล้วและสามารถสั่งทำในรูปแบบที่ต้องการได้ ณ ที่ขาย หรือสั่งงานแบบทำพิเศษไว้เพื่อให้ส่งไปที่บ้านได้

ทางหมู่บ้านไม่มีช่องทางขายออนไลน์ และการค้าส่วนมากเป็นการซื้อขายด้วยตนเองที่หมู่บ้าน หรือการติดต่อผ่านผู้ค้างานศิลปะที่จัดการซื้อขายสำหรับลูกค้าที่ร่ำรวย ประภาศรีกล่าว ผู้ซื้อเหล่านี้บางรายจ่ายเงินได้มากถึงราว 980,000 บาท (30,000 เหรียญสหรัฐฯ) สำหรับชุดช้อนชามที่ประณีตเป็นพิเศษและประดับด้วยทองคำ

เครื่องเบญจรงค์
เครื่องเบญจรงค์ซึ่งมีการลงเส้นกรอบด้วยทองคำเหลว มักถูกประดับด้วยภาพของเทพและสัญลักษณ์ประจำพุทธศาสนา ภาพถ่ายโดย RONAN O’CONNELL

ราคาของเบญจรงค์สะท้อนถึงชิ้นงานซึ่งบรรจงสร้างสรรค์อย่างพากเพียร เหล่าช่างฝีมือต้องใช้ความวิริยะอุตสาหะในการใช้เวลาหลายต่อหลายชั่วโมงเพื่อบรรจงวาดลวดลาย เป็นคุณลักษณะเหล่านี้เองที่สำคัญเหนือสิ่งอื่นใด สำหรับการตัดสินว่านักเรียนคนใดจะได้ก้าวเป็นอาจารย์ในการประดิษฐ์งานฝีมือเหล่านี้

“เรามีคนหนุ่มสาวมากมายที่มาที่หมู่บ้านแห่งนี้เพื่อเรียนรู้การประดิษฐ์เบญจรงค์ แต่คนส่วนใหญ่ไม่ประสบความสำเร็จค่ะ” ประภาศรี กล่าว “พวกเขาและเธอมีความสามารถพอ แต่ไม่อดทนเพียงพอ การประดิษฐ์เบญจรงค์ทำให้คุณเสียสติได้ถ้าคุณไม่อดทน แต่ถ้าคุณอดทนพอ มันจะรู้สึกสุขสบายมาก แทบจะเหมือนกับการทำสมาธิเลย”

เครื่องเบญจรงค์, ดอนไก่ดี
ครอบครัวของณิฐ์ภาวรรณย์ แตงเอี่ยมช่วยฟื้นศิลปะไทยอย่างเบญจรงค์ให้ตื่นจากการหลับไหลในยุค 1980 ภาพถ่ายโดย RONAN O’CONNELL

นอกจากนี้ จากคำบอกเล่าของ ศุภวรรณ พงษ์เมธา ผู้เป็นลูกสาว รายได้เพียงน้อยนิดที่ศิลปินเหล่านี้ได้ยังทำให้คนไทยรุ่นใหม่ไม่อยากเรียนรู้ศิลปะแขนงนี้ ช่างฝีมืออายุ 39 ปีผู้นี้กล่าวว่าเธอรักการทำเครื่องเซรามิกเหล่านี้ แต่เธอทำมันในเวลาว่างเท่านั้น และตัดสินใจประกอบอาชีพครูสอนศิลปะ ซึ่งเป็นอาชีพที่มั่นคงและมีรายได้มากกว่า “คนรุ่นใหม่อยากสร้างรายได้ที่ดี และรู้สึกว่าตนเองมีการงานมั่นคงและมีอนาคต” เธอกล่าว “การเป็นศิลปินเบญจรงค์มันไม่มั่นคงเท่าไหร่ค่ะ”

สมาชิกหมู่บ้านเห็นพ้องต้องกันว่าการไม่มีช่างประดิษฐ์เบญจรงค์รุ่นใหม่ที่มีความมุ่งมั่นทำให้อนาคตของศิลปะแขนงนี้ไม่แน่นอน เมื่อสี่สิบปีที่แล้ว เบญจรงค์เคยเป็นสิ่งของจากอดีต เหล่าศิลปินแห่งดอนไก่ดีซึ่งปลุกปั้นงานฝีมือนี้ขึ้นมาจากการหลับใหล และตอนนี้พวกเขาและเธอเหล่านี้พยายามอย่างหวงแหนที่จะรักษามันไว้

เรื่อง RONAN O’CONNELL

แปล ภาวิต วงษ์นิมมาน


อ่านเพิ่มเติม ไอ้ไข่ ตำนานสิ่งศักดิ์สิทธิ์แดนใต้ กลายเป็นปรากฏการณ์การท่องเที่ยวได้อย่างไร

เรื่องแนะนำ

ภูฏาน ประเทศที่อัตราปลดปล่อยคาร์บอนเป็นลบ

ภูฏานถูกขนานนามว่าเป็นประเทศที่มีความสุขที่สุดในโลก ที่น่าทึ่งก็คือพวกเขามีอัตราการปลดปล่อยคาร์บอนเป็นลบ เมื่อเทียบกับประเทศอื่นๆ

รวมงานเที่ยวประเพณี ลอยกระทง ประจำปี 2561 ทั่วไทย

ลอยกระทง ประเพณีไทยที่แสดงความสัมพันธ์ของชีวิตกับสายน้ำ งานประเพณี ลอยกระทง อยู่คู่กับวัฒนธรรมประเทศไทยมาอย่างยาวนาน เป็นประเพณีที่แสดงถึงความผูกพันของวิถีชีวิตคนไทยกับสายน้ำ ที่หล่อเลี้ยงสรรพชีวิต และเป็นยังเป็นจุดกำเนิดของวัฒนธรรมไทยต่างๆ มากมาย ในทุกๆ ปี จึงมีการจัดงานประเพณีลอยกระทงขึ้น เพื่อประชาชนจะได้รำลึกถึงพระคุณของสายน้ำที่ได้ใช้อุปโภคและบริโภคมาตลอดทั้งปี และทำให้บ้านเมืองพัฒนามาได้ถึงทุกวันนี้ เนชั่นแนล จีโอกราฟฟิก ขอแนะนำสถานที่จัดงานประเพณีลอยกระทงทั่วประเทศ ที่จะเกิดขึ้นในวันที่ 22 พฤศจิกายน 2561 นี้ ภาคเหนือ งานประเพณีเดือนยี่เป็ง จัดขึ้นระหว่างวันที่ 20-23 พฤศจิกายน 2561 บริเวณอนุสาวรีย์สามกษัตริย์ ประตูท่าแพ และคูเมืองเชียงใหม่ จังหวัดเชียงใหม่ ถือว่าเป็นประเพณีลอยกระทง และปล่อยโคมลอย ที่มีชื่อเสียงที่สุดแห่งหนึ่ง เป็นงานประเพณีที่จัดขึ้นในเมืองท่องเที่ยวที่ได้รับความสนใจจากนักเที่ยวทั่วโลก นักท่องเที่ยวจะได้สัมผัสงานประเพณีอันเป็นเอกลักษณ์ของภาคเหนือ และดื่มด่ำกับบรยากาศสุดแสนอบอุ่นในคืนเดือนหงาย พร้อมกับร่วมชมการแสดงมากมายที่ตระเตรียมไว้ต้อนรับนักท่องเที่ยว แต่เนื่องจากมีผู้เข้าร่วมงานประเพณีเป็นจำนวนมาก ในปีนี้ ทางคณะผู้จัดงานฯ ขอความร่วมมืองดปล่อยโคมลอยนอกพื้นที่ที่กำหนด เพื่อความปลอดภัยต่อชีวิตและทรัพย์สินของผู้อื่น นักท่องเที่ยวสามารถปล่อยโคมลอยในสถานที่ที่จัดไว้เท่านั้น   งานนมัสการพระธาตุดอยกองมู จัดขึ้นระหว่างวันที่ 18-22 พฤศจิกายน 2561 ณ วัดพระธาตุดอยกองมู จังหวัดแม่ฮ่องสอน เป็นงานบุญสุดยิ่งใหญ่ประจำปีของวัดพระธาตุดอยกองมู […]

Camping Etiquette : แคมป์อย่างไรให้ยั่งยืน

ในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมาวงการแคมปิ้งเมืองไทยเป็นที่นิยมขึ้นมาแบบก้าวกระโดด ปัจจัยที่ทำให้เป็นเช่นนั้น ส่วนหนึ่งมาจากสถานการณ์โควิด-19 ที่ทำให้การท่องเที่ยวทั้งในและต่างประเทศต้องหยุดชะงักลง ผู้คนหันมาให้ความสนใจไปพักผ่อนยังสถานที่ท่องเที่ยวธรรมชาติแบบกลางแจ้ง และ แคมปิ้ง กันมากขึ้น ปี 2020 นี้ จึงเรียกได้ว่าเป็นปีทองของกิจกรรมเอ๊าต์ดอร์ทุกรูปแบบ หลาย ๆ คนตกหลุมรักเสน่ห์ของการนอนกลางดินกินกลางทราย และเริ่มออกไปใช้ชีวิตกลางแจ้งเพื่อค้นหาประสบการณ์ใหม่ ๆ ที่แตกต่างจากชีวิตประจำวัน แต่จะมีใครรู้บ้างว่าประวัติศาสตร์การ แคมปิ้ง มีมาอย่างยาวนาน ทั้งในทวีปอเมริกาเหนือและยุโรป โดยเฉพาะอเมริกานั้นเริ่มมาตั้งแต่ ค.ศ. 1869 จากการที่ผู้คนเริ่มหันมาชื่นชมความยิ่งใหญ่ของธรรมชาติ และความงามของพืชพันธุ์สัตว์ป่าต่าง ๆ จนกลายมาเป็นการสร้างรากฐานในการดูแลทรัพยากรที่ดี ทำให้อเมริกาในปัจจุบัน เป็นประเทศที่มีความก้าวหน้าในเรื่อง Recreation Camping เป็นอย่างมาก เรื่องและภาพประกอบ : ฐิตวันต์ ไชยวงศ์ จากรายงานของ North American Camping Report, sponsored by Kampgrounds of America (KOA)* ในปี 2019 มีจำนวนแคมปิ้งสูงถึง 91 ล้านครอบครัว เพิ่มจากปี […]