ขนมปังขิง ลวดลายฉลุไม้สำหรับตกแต่งอาคาร ที่ผสมผสานอยู่ในสถาปัตยกรรมไทย

ขนมปังขิง : ลวดลายที่แฝงอยู่ในสถาปัตยกรรมไทย

สราญรมย์ ขนมปังขิง ณ แพร่

๑.

“คลับคล้ายคลับคลาว่าเคยเห็นลายหน้าจั่ว ขนมปังขิง แบบนี้ที่ไหนหนอ?” ผมตั้งคำถามในใจ ขณะกำลังละเลียดชมความงามของภาพอาคารไม้เก่าแก่กว่าหนึ่งร้อยปี ที่อดิศร ไชยบุญเรือง กัลยาณมิตรชาวแพร่ส่งมาให้ ในฐานะที่เป็นภาพประวัติศาสตร์หน้าหนึ่งของป่าไม้เมืองไทย นั่นคือภาพอาคารของบริษัทบอมเบย์ เบอร์มา ธุรกิจต่างชาติแห่งแรกที่เข้ามาทำไม้ในดินแดนล้านนาไทย ณ เมืองแพร่ – เมืองไม้สักทองคุณภาพดีที่สุดของโลก อดิศรเพิ่งถ่ายนี้ไว้เมื่อราว 2 เดือน ก่อนอาคารประวัติศาสตร์ล้ำเลอค่าจะถูกรื้อทำลาย เหลือแต่เพียงภาพถ่ายไว้เป็นอนุสรณ์ ด้วยเหตุผลที่มีเงื่อนงำ

เรื่องและภาพถ่าย  ธีรภาพ โลหิตกุล

บ้านไม้สัก, เมืองแพร่, บอมเบย์เบอร์มา
อาคารบริษัท บอมเบย์ เบอร์มา ที่ถูกรื้ออย่างมีเงื่อนงำ สังเกตลายที่หน้าจั่ว (ภาพ- อดิศร ไชยบุญเรือง)

“อ๋อ นึกออกแล้ว จั่วคุ้มหนานไชยวงศ์ ก็มีลายแบบนี้” (หนาน ภาษาเหนือ คือ ทิด ในภาษากลาง)

ปีติในดวงใจบังเกิดท่ามกลางความรันทดหดหู่ ด้วยคุ้มหรือบ้านหนานไชยวงศ์ทรงคุณค่า ได้รับการคุ้มครองแล้ว โดยสมาคมสถาปนิกสยาม ยกย่องเป็น “อาคารอนุรักษ์สถาปัตยกรรม” ประจำปี 2555 เป็นคุ้มแบบล้านนาผสมผสานด้วยลวดลายแบบ “ขนมปังขิง” (Ginger Bread House) ซึ่งศาสตราจารย์วิบูลย์ ลี้สุวรรณ อธิบายไว้ในหนังสือ “พจนานุกรมศัพท์ศิลปกรรมไทย ฉบับพิมพ์ พ.ศ. 2559 ว่า…

ขนมปังขิง : ลวดลายฉลุไม้สำหรับตกแต่งอาคารมีลักษณะคล้ายขนมปังขิง (Ginger Bread) ได้รับอิทธิพลจากตะวันตก เป็นที่นิยมมากในสมัยรัชกาลที่ 5 โดยใช้ตกแต่งจั่ว ตัวอาคาร พระที่นั่ง ตำหนัก และบ้านเรือน

อาคารขนมปังขิงที่โดดเด่นและโด่งดังมาก ในฐานะเรือนไม้สักทองที่มีขนาดใหญ่ที่สุดในโลก คือพระที่นั่งวิมานเมฆ อีกหนึ่งงานชิ้นเอกของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ ผู้ได้รับสมัญญานาม “นายช่างใหญ่แห่งกรุงรัตนโกสินทร์”

บ้านไม้สัก, เมืองแพร่, บอมเบย์เบอร์มา, ขนมปังขิง
พระที่นั่งวิมานเมฆ เรือนขนมปังขิงสร้างด้วยไม้สักทองที่มีขนาดใหญ่ที่สุดในโลก

นอกจากนั้น ยังมี ตำหนักเพ็ชร วัดบวรนิเวศวิหาร ที่ประดับลายขนมปังขิง ในขณะที่เมืองแพร่ มีเรือนขนมปังขิงหลายหลัง ที่เลื่องชื่อมากเห็นจะไม่มีหลังใดเกิน “บ้านวงศ์บุรี” เพราะสวยคลาสสิกจนกองละครนับไม่ถ้วนเรื่อง เลือกบ้านหลังนี้เป็นสถานที่ถ่ายทำ

๒.

คุ้มวงศ์บุรี กับคุ้มเจ้าหนานไชยวงศ์ เกี่ยวพันกันทางเครือญาติ ด้วยคุ้มวงศ์บุรีสร้างขึ้นตามดำริของแม่เจ้าบัวถา มหายศปัญญา ชายาองค์แรกในเจ้าหลวงพิริยเทพวงศ์ เจ้าผู้ครองนครแพร่องค์สุดท้าย เพื่อเป็นของกำนัลในพิธีเสกสมรสระว่างเจ้าสุนันตา ผู้เป็นบุตรีเจ้าบุรีรัตน์ (น้อยหนู มหายศปัญญา) ที่ท่านรับมาเป็นบุตรีบุญธรรม และหลวงพงษ์พิบูลย์ (เจ้าพรหม วงศ์พระถาง) โดยท่านทั้งสองได้ใช้เรือนหลังนี้เป็นเรือนหอในพิธีเสกสมรสด้วย เริ่มก่อสร้างใน พ.ศ. 2440 แล้วเสร็จในปี 2442 โดยได้ช่างชาวจีนจากมณฑลกวางตุ้งมาควบคุมการก่อสร้าง

ส่วนคุ้มเจ้าหนานไชยวงศ์ หรือบ้านเจ้าทิดไชยวงศ์ สร้างราว พ.ศ. 2450 โดยเจ้าบุรีรัตน์ (น้อยหนู มหายศปัญญา) เจ้าของคุ้มวงศ์บุรี สร้างเพื่อเป็นเรือนหอให้ธิดาคือ เจ้าสุธรรมมา มหายศปัญญา และเจ้าหนานตึ หัวเมืองแก้ว บุตรเขย ที่มีอาชีพทำป่าไม้เช่นเดียวกัน จัดเป็นบ้านแบบขนมปังขิง สร้างจากไม้สักทองทั้งหลัง ทาด้วยสีครีมน้ำตาลหรือสีไข่ไก่ขลิบแดง ด้านในไม่ทาสีเพื่อให้เห็นเนื้อไม้ หลังคาเป็นทรงมนิลา มุงด้วยไม้แป้นเกล็ด ประดับลายฉลุสวยงาม สันนิษฐานว่าเป็นช่างชุดเดียวกับที่สร้างคุ้มวงศ์บุรี

แต่ด้วยเหตุที่คุ้มเจ้าหนาน ไม่ได้รับการดูแลรักษาอย่างดีเท่าคุ้มวงศ์บุรี จึงแลดูไม่โดดเด่นเท่า แต่กระนั้น ก็มีหลายมุมที่หาดูจากบ้านหลังอื่นได้ยาก อาทิ ลายฉลุหน้าจั่วงามพิสุทธิ์ ลายเดียวกับจั่วอาคารบอมเบย์ เบอร์ม่า ทว่า ฉลุลายได้ละเอียดละออตากว่าเยอะ อีกทั้งที่หน้าต่างชั้นล่างของคุ้ม ยังมีกันสาดไม้โค้งประดับเสาสุดเท่ ซึ่ง อ.ปองขวัญ สุขวัฒนา ลาซูศ อุปนายกสมาคมอนุรักษ์ศิลปกรรมและสิ่งแวดล้อม และกรรมการพิทักษ์มรดกสยาม สยามสมาคมฯ ให้ความกระจ่างว่า สถาปัตยกรรมตะวันตกมาอยู่ในประเทศที่มีภูมิอากาศร้อนชื้น (tropical) จึงจำเป็นต้องทำกันสาดยื่นมาคลุมหน้าต่างเพื่อกันแดดกันฝน ซึ่งก็แล้วแต่การออกแบบของสถาปนิกว่าจะทำแบบใดให้สวยงาม บางครั้งก็ทำลักษณะลาดลงตรงๆ

“แต่ในกรณีคุ้มเจ้าหนานฯ น่าจะอยากให้มีความสวยงามอ่อนช้อยเข้ากับโค้งลายไม้ฉลุด้านหน้า เลยออกแบบให้มีความโค้งและลาดเอียงลงมาเพื่อให้น้ำฝนไหลลง ซึ่งไม่ค่อยเห็นที่อื่นทำแบบนี้”

๓.

นอกจากนั้น ที่ชั้นสองของคุ้ม ยังมีประตูบานเปิดยาวถึงพื้นและมีราวกันตก ทีเด็ดอยู่ที่ลายฉลุใต้ราวกันตก ที่งามลลิตา หรืองามอย่างน่ารักน่าเอ็นดู ซึ่ง อ.ปองขวัญ วิเคราะห์ว่า ลายบ้านหลังนี้หนักไปทางดอกไม้ ใบไม้ ซึ่งรับอิทธิพลจากฝรั่ง แต่ช่างไทยมาดัดแปลงปรับลาย เมื่อมาเห็นพืชพรรณแบบไทย จึงออกมาเป็นลายลูกครึ่งฝรั่ง – ไทย ทั้งที่หน้าจั่วและใต้ราวกันตก ถือเป็นเสน่ห์ของคุ้มหลังนี้ ที่หาชมไม่ได้ง่ายนัก

ยิ่งแดดยามบ่ายวันนั้น สาดส่องลงมาทาบทาผนังคุ้ม ส่งให้กันสาดไม้โค้งประดับเสาดูโดดเด่นด้วยแสงและเงา จนยากจะตัดใจจากลาคุ้มหลังนี้ไปได้ง่ายๆ

บ้านไม้สัก, เมืองแพร่, บอมเบย์เบอร์มา,
บัญชรศิลป์ ณ คุ้มหนานไชยวงศ์

……….…………

ขอขอบคุณ

อ.ปองขวัญ ลาซูศ อุปนายกสมาคมอนุรักษ์ศิลปกรรมและสิ่งแวดล้อม – เอื้อเฟื้อข้อมูล

อดิศร ไชยบุญเรือง รองประธานหอการค้าจังหวัดแพร่ – เอื้อเฟื้อภาพ

เอกสารอ้างอิง

วิบูลย์ ลี้สุวรรณ, ศ. พจนานุกรมศิลปกรรมไทย ฉบับพิมพ์ พ.ศ. 2559

เว็บไซต์ วิกิพีเดีย สารานุกรมเสรี
………………….

ขนมปังขิง

เป็นชื่อขนมปังชนิดหนึ่งของชาวตะวันตก ที่มีส่วนผสมของพืชสมุนไพรหลายชนิด อาทิ อบเชย กานพลู โป๊ยกั๊ก กระวาน ผักชี ขิง ลูกจันทน์เทศ แต่ชาวตะวันตกเรียก Ginger Bread เมื่อขนมนี้เข้าในไทยสมัยอังกฤษ ฝรั่งเศสมาล่าอาณานิคม คนไทยจึงเรียก ขนมปังขิง หรือ ขนมขิง อีกทั้งฝรั่งตะวันตกยังเรียกบ้านที่ประดับลวดลายที่มีลักษณะหงิกงอคล้ายขิงว่า Ginger Bread House สถาปัตยกรรมประดับลวดลายแบบนี้ เริ่มนิยมในสมัยพระนางเจ้าวิกตอเรีย ขึ้นเป็นจักรพรรดินีของอังกฤษ ขนมปังขิงจึงมักอยู่คู่กับอาคารศิลปะ “วิกทอเรียนกอทิก” อาทิ สถานีรถไฟฉัตรปตี ศิวาจี เมืองมุมไบในอินเดีย


เรื่องอื่นๆ ที่น่าสนใจ : จาโรคา : ระเบียงเสน่ห์ราชสถาน

เรื่องแนะนำ

ทอยสตอรี จากแอนิเมชันชื่อดังสู่โรงแรมแนวแฟนตาซี

หลายคนคงรู้จักเรื่องราวของ “ของเล่น” จากบริษัทสร้างภาพยนตร์แอนิเมชันดิสนีย์ (Disney) ที่เคยสร้างความประทับใจในวัยเด็กให้กับเราได้เป็นอย่างดี กับภาพยนตร์ที่ชื่อว่า ทอยสตอรี (Toy story) ปัจจุบัน ทอยสตอรี ได้สร้างความทรงจำอันสนุกสนานให้กับเรามาแล้วถึงสามภาคด้วยกัน และกำลังจะมีภาค 4 ในปี 2019 นี้ เรื่องและภาพ Bunnita Patchana แต่หากใครต้องการสัมผัสความเป็นทอยสตอรีแบบใกล้ชิด ก่อนเข้าชมภาพยนตร์แอนิเมชัน ภาค 4 เราจะพาทุกท่านไปสัมผัสกับทอยสอตรีตั้งแต่ตื่นนอนจนหลับฝันไปกับ โรงแรมทอยสตอรี (TOY STORY HOTEL) ซึ่งตั้งอยู่ในเซี่ยงไฮ้ดิสนีย์แลนด์ (Disney Land Shanghai) ที่เมืองเซี่ยงไฮ้ ประเทศจีน โรงแรมทอยสตอรีเปิดให้บริการมาตั้งแต่ปี 2016 ภายในอาคารทั้งหมดตกแต่งด้วยธีมทอยสตอรี พร้อมกับตัวละครในเรื่อง อย่าง นายอำเภอวู้ดดี และพรานอวกาศ บัสไลท์เยียร์ วัสดุและสีสันที่ใช้ในการออกแบบให้ความรู้สึกถึงความเป็นของเล่นในแบบฉบับทอยสตอรี เมื่อเข้ามาภายในเขตโรงแรม พนักงานออกมาต้อนรับลูกค้าด้วยร้อยยิ้มในคราบชุดตัวละครวูดดี ด้านซ้ายมือมีร้านจำหน่ายของที่ระลึกเกี่ยวกับทอยสตอรีทั้งหมด ด้านนอกใกล้กับจุดเช็กอิน เรามองเห็นหุ่นตัวละครนายอำเภอวูดดีขนาดใหญ่มากอยู่บริเวณภายนอก และบางช่วงมีตัวละครในเรื่องที่สวมชุดโดยพนักงานโรงแรมออกมาเซอร์ไพรส์ พร้อมต้อนรับพวกเราแถวๆ นี้ค่ะ ห้องพักที่นี่แบ่งออกเป็น 3 แบบ ได้แก่ […]

5 สถานที่เที่ยว ทะเลหน้าหนาว ไม่ไกลจากกรุงเทพ

เมื่อหน้าหนาวไม่หนาวอย่างที่คิด การเที่ยว ทะเลหน้าหนาว อาจเป็นทางเลือกหนึ่งที่น่าสนใจ เป็นเรื่องที่รับรู้โดยทั่วกันว่า ฤดูหนาวของประเทศไทยนั้นกลับมีอากาศที่ไม่ตรงตามชื่อฤดูกาล การเที่ยว ทะเลหน้าหนาว จึงนับว่าเป็นหนึ่งในทางเลือกสำหรับคนที่มองหาที่พักผ่อนในช่วงปีใหม่นี้ โดย เนชั่นแนล จีโอกราฟฟิก ได้รวบรวมสถานที่เที่ยวท่องเที่ยว ทะเลหน้าหนาว ไม่ไกลจากกรุงเทพฯ มาเป็นแนวทางทั้งหมด 5 จุด เกาะล้าน จังหวัดชลบุรี ทำไมต้องเกาะล้าน เมื่อพูดถึงเที่ยวทะเล ชื่อแรก ๆ ที่ผุดขึ้นเข้ามาในหัวของใครหลาย ๆ คนคงหนีไม่พ้นเกาะล้านอย่างแน่นอน ด้วยความที่เกาะล้านมีน้ำทะเลที่ใสสะอาด เมื่อเทียบกับเพื่อนบ้านอย่างหาดบางแสน โดยเกาะล้านก็มีหาดให้เลือกชื่นชมความสวยงามอยู่ 5 สถานที่ด้วยกัน คือ หาดตาแหวน หาดแสม หาดเทียน หาดนวล และหาดตายาย พัทยา จังหวัดชลบุรี  พัทยาแทบจะเป็นสถานที่เที่ยวสุดคลาสสิคของใครหลาย ๆ คนเลยก็ได้ เมื่อพูดถึงทะเล แต่จุดขายของพัทยาก็ไม่ได้มีแค่ชายหาดแค่นั้นนะ ยังมีโชว์ การละเล่น อีกทั้งยังมี Walking Street ให้เดินแก้เบื่อในตอนกลางคืนอีกด้วย แต่เดี๋ยวก่อน หลายคนอาจจะคิดว่าถ้าจะไปพักผ่อน พัทยาอาจจะไม่เป็นตัวเลือกที่เหมาะ บอกเลยว่าไม่ใช่ […]

มอเตอร์ไซค์ทริป บนเส้นทางที่สูงที่สุดในโลก

ในปี 2015 โรเบิร์ต ยาน แวน เดอ กาอิจ นักขับมอเตอร์ไซค์ เริ่มต้น มอเตอร์ไซค์ทริป เป็นระยะเวลาสามเดือนจากเนเธอร์แลนด์สู่อินเดีย โรเบิร์ต ยาน แวน เดอ กาอิจ มีเลือดนักผจญภัยตั้งแต่วัยเด็ก วันหนึ่ง ขณะนั่งชมรายการโทรทัศน์เกี่ยวกับชายผู้หนึ่งที่เดินทางข้ามประเทศ แวน เดอ กาอิจ ตัดสินใจทำในสิ่งเดียวกัน และตั้งใจว่าอยากเริ่ม มอเตอร์ไซค์ทริป สิบกว่าปีให้หลัง เขาสอบใบขับขี่ผ่านและในปี 2013 เขาซื้อรถจักรยานยนต์คันแรกในชีวิต สองปีหลังจากนั้น แวน เดอ กาอิจ ผลักดันตัวเองให้เริ่มออกเดินทางจากบ้านในเนเธอร์แลนด์สู่ประเทศอินเดีย โดยมีระยะทางกว่า 16,000 กิโลเมตร ภายในระยะเวลาสามเดือน แวน เดอ กาอิจ ในวัย 30 ปี เป็นนักออกแบบกราฟิก เขาเริ่มวางแผนทริปของเขาในเดือนกันยายน ปี 2014 หลังจากจบการศึกษาไม่นาน เขาศึกษาการเดินทางด้วยรถจักรยานยนต์จากผู้มีประสบการณ์อย่าง กอร์ดอน จี. เมย์ และพอล แวน […]

หนีร้อนไปพักผ่อนแบบสำราญใจกับที่เที่ยวใน สเปน

สเปน เป็นสถานที่ซึ่งคุณจะได้ชื่นชมแหล่งสถาปัตยกรรมแบบบาโรกอันงดงาม และตื่นตาตื่นใจไปกับงานเทศกาล ในเดือนเมษายน เมื่อเข้าสู่เดือนที่สี่ของปีอย่างเดือนเมษายนอันเป็นเดือนที่มีอุณหภูมิสูงสุดของปี ก็จะพบกับอากาศที่ร้อนอบอ้าวมากเป็นพิเศษ ประเทศไทยได้รับฉายาว่าเป็นเมืองร้อน แม้ว่าบางพื้นที่จะมี 3 ฤดูกาล ทว่ากลับมีอากาศร้อนชื้นตลอดทั้งปี บางคนคงอยากหนีร้อนไปพักผ่อนในสถานที่ที่มีอากาศดีๆ เพื่อเติมพลังงานชีวิตสำหรับช่วงวันหยุดยาว หากคุณหลงใหลในเสียงเพลงและชอบความสนุกสนาน สเปน เป็นสถานที่ตอบโจทย์ที่สุด จากบทความของทาง เนชั่นแนล จีโอกราฟฟิก ฉบับภาษาไทย ได้เผยแพร่ไปเมื่อไม่นานมานี้ เป็นเรื่องราวเกี่ยวกับศิลปะและวัฒนธรรมของ ชาวสเปนหลงใหลการเต้นระบำเป็นชีวิตจิตใจ แน่นอนว่าช่วงเวลาที่เหมาะแก่การไปท่องเที่ยวในช่วงวันหยุดยาวนี้ คือช่วงเดือนมีนาคมถึงเดือนพฤษภาคม ซึ่งเป็นช่วงต้นฤดูใบไม้ผลิที่มีอากาศกำลังดี ไม่เย็นหรือร้อนจนเกินไป ชมความวิจิตรตระการตาของสถาปัตยกรรม 5 เมืองอันโดดเด่น เมืองเซวิลล์ หากมาถึงเมืองเซวิลล์ ไม่ควรพลาดการเดินสำรวจเมืองบาร์ริโอซานตาครูซ ย่านอันเก่าแก่ย่านหนึ่งในเมืองเซบียา และสถาปัตยกรรมอันวิจิตรตระการตาแห่งเมืองหลวงดาลูเซีย จากนั้น แวะชมมหาวิหารและปีนหอคอยกีรัลดา สุเหร่าของมัสยิดในอดีต ปัจจุบันกลายเป็นส่วนหนึ่งของมหาวิหารกอธิคที่ใหญ่ที่สุดในโลก และอย่าลืมแวะชมปราสาทอัลคาซาร์อันงดงามและดูลึกลับที่โด่งดังมาจากซีรีส์ “Game of Thrones” ซึ่งมีทั้งสถาปัตยกรรมและงานจิตรกรรมฝาผนังร่วมสมัยที่ผสมผสานกันอย่างลงตัว เมืองมาลากา ชาวสเปนรู้จักเมืองมาลากากันเป็นอย่างดี มาลากาเป็นเมืองแห่งการเฉลิมฉลองเทศกาลเซมานาซานตา หากคุณเดินขึ้นบันได 200 ขั้น ของมหาวิหารมาลากา คุณสามารถชมทิวทัศน์อันสวยงามของเมืองได้ สถานที่ถัดไปคืออาคารลาเตร์กา อาคารสมัยใหม่ที่มีทั้งสถานเลี้ยงเด็กกำพร้า โรงพยาบาลทหาร […]